Lịch sử vùng đất Nghĩa Phương ghi dấu một nhân vật huyền thoại, một vị quan văn võ toàn tài dưới triều nhà Lý: Vĩnh Đạt Đại Vương (tên húy là Dương An Hồ). Ngược dòng thời gian về năm 1024, Ngài sinh ra tại vùng đất Quảng Xương, Thanh Hóa trong một gia đình hiếu học. Cuộc đời Ngài là một minh chứng cho ý chí tự cường, từ một cậu học trò nghèo, Ngài đã đỗ Thái học sinh và bước vào chốn quan trường với chức Lệnh doãn, nắm giữ trọng trách quốc gia.
Thần tích tại đền còn ghi rõ, dưới thời vua Lý Thánh Tông, Ngài được giao quyền "giải quyết mọi chiến sự quốc gia" và phong chức danh Phủ quốc Thái Úy. Với đức tính liêm khiết, chính trực, Ngài không chỉ được quân thần tin cậy mà còn được nhân dân yêu mến như cha mẹ. Sau một chuyến đi sứ nhà Tống đầy tài tình vào năm 1072, Ngài đã dừng chân và hóa thân vào cõi vĩnh hằng tại Trang Khả Lễ xưa (nay chính là thôn Dốc Lỉnh).
Sự ra đi của Ngài là một niềm tổn thất lớn lao cho triều đình. Thương xót vị anh hùng có công với đất nước, nhân dân Dốc Lỉnh đã lập nên Đền Nghè Hạ để đời đời khói hương phụng thờ.
Sáng mùng 8 tháng Giêng, không gian Đền Nghè Hạ trở nên lung linh hơn với cờ hội ngũ sắc và những bộ lễ phục rực rỡ. Từ rất sớm, ông Trịnh Đình Quý - Trưởng ban Tổ chức lễ hội cùng các bậc cao niên trong thôn đã thực hiện nghi thức dâng hương khai hội.
Dù hiện nay, sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, tên gọi cấp huyện không còn xuất hiện trong văn bản chính thức, nhưng niềm tự hào về địa danh thôn Dốc Lỉnh, xã Nghĩa Phương, tỉnh Bắc Ninh vẫn vẹn nguyên trong trái tim mỗi người dân. Giấy mời đỏ thắm được gửi đi khắp nơi, triệu tập những người con họ Trịnh, họ Dương và nhân dân trong vùng về tụ hội.
Ông Trịnh Như Thái (một người con xa quê trở về dự hội) xúc động chia sẻ: "Dù đi đâu về đâu, ngày mùng 8 tháng Giêng luôn là cái hẹn của tâm thức. Về với Đền Nghè Hạ là về với cội nguồn, để thấy mình được che chở bởi linh khí của Vĩnh Đạt Đại Vương và tình cảm nồng hậu của bà con lối xóm".
Sức sống của Đền Nghè Hạ không chỉ dừng lại ở thời Lý. Bài chúc văn khai mạc đã nhắc lại một dấu mốc quan trọng: Năm 1293, dưới triều vua Trần Anh Tông, công lao của Ngài một lần nữa được khẳng định bằng sắc phong Hoàng Tám Mỹ Hóa. Điều này cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của vị tướng tài ba này qua nhiều thế kỷ, là minh chứng cho sự nối tiếp không ngừng nghỉ của dòng máu anh hùng dân tộc.
Đền Nghè Hạ hôm nay, tọa lạc trên khu Rừng Cẩm xưa, không chỉ là một công trình kiến trúc, Đó là "kết tinh trí tuệ, là tinh hoa của thời đại" được cha ông gìn giữ để truyền lại cho con cháu. Việc duy trì lễ hội mùng 8 tháng Giêng hàng năm chính là cách nhân dân Nghĩa Phương "gieo trồng lợi phúc", bồi đắp thêm lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Phần hội năm nay diễn ra sôi nổi với các hoạt động văn hóa dân gian. Những tiếng cười giòn giã của các bạn trẻ tham gia trò chơi truyền thống, những câu hát mời trầu của các liền anh, liền chị đã tạo nên một bức tranh xuân tươi sáng.
Trong bối cảnh mới khi các đơn vị hành chính được tinh gọn, lễ hội Đền Nghè Hạ lại càng đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết cộng đồng. Không còn cấp huyện, mọi nguồn lực và sự tâm huyết đều đổ dồn về cấp xã, cấp thôn, khiến không khí ngày hội trở nên ấm cúng, đậm chất "tình làng nghĩa xóm" hơn bao giờ hết.
Lễ hội sẽ tiếp diễn với các nghi thức tế lễ và giao lưu văn hóa cho đến hết kỳ xuân. Tiếng chuông đền ngân vang trong gió xuân như lời khẳng định: Hào khí của Phủ quốc Thái Úy Dương An Hồ sẽ còn mãi, là điểm tựa tâm linh vững chắc cho nhân dân Dốc Lỉnh, Nghĩa Phương trên con đường phát triển tương lai.
