Du lịch cộng đồng không chỉ góp phần giúp người dân cải thiện cuộc sống, thay đổi diện mạo đời sống nơi đây, mà còn đóng góp tích cực vào việc bảo tồn, phát huy, lan tỏa các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào địa phương.
Bài 1: Bản làng khang trang lưng chừng núi
Du lịch cộng đồng đã biến nhiều bản làng heo hút lưng chừng núi xưa kia trở thành điểm đến yêu thích của du khách. Những trải nghiệm thực tế cùng phong cảnh thiên nhiên đặc sắc, môi trường trong lành luôn là thế mạnh của du lịch vùng núi phía bắc, giúp thu hút ngày càng đông khách thập phương.
Biến khó khăn thành thế mạnh
Để đến được các bản làng du lịch cộng đồng như Sin Suối Hồ hay Lao Chải 1 (Lai Châu), du khách từ Hà Nội phải mất hơn nửa ngày trên xe. Sau khi vượt qua đỉnh đèo Ô Quy Hồ, du khách phải trải qua khoảng 1 giờ hành trình quanh co, dốc nối dốc và mở ra trước mắt họ là khung cảnh bình yên, sạch đẹp ở bản du lịch cộng đồng Lao Chải 1 (xã Khun Há).
Chị Hoàng Thị Ngoan, cán bộ trung tâm dịch vụ tổng hợp xã dẫn đoàn tham quan bản cho biết, mọi con đường ở Lao Chải 1 dù còn nhỏ và dốc, đều được đổ bê-tông và sạch sẽ nhờ các thùng rác “handmade” do người dân làm thủ công, dựng trước cửa nhà bằng tre, gỗ trông rất bắt mắt.
Chị Ngoan cho biết, năm 2016, khi bắt tay xây dựng nông thôn mới, Lao Chải 1 được huyện Tam Đường (cũ) và tỉnh Lai Châu chọn và định hướng phát triển du lịch cộng đồng. 5 hộ dân đầu tiên có điều kiện đất đai, kinh tế được chọn để tham quan các mô hình du lịch cộng đồng tại các tỉnh khác. Sau khi tổ chức cho các hộ dân học tập cách làm, tỉnh và huyện hỗ trợ Nhân dân làm đường, dựng homestay. Người dân trong bản không còn thả rông lợn, gà, đóng góp công sức cùng với sự hỗ trợ xi-măng của Nhà nước, mọi nhà đều có đường bê-tông đến tận cửa.
Anh Lồng A Pháo, 1 trong 5 người dân đầu tiên được cử đi học tập kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng cho biết, anh được học cách nấu ăn và làm hướng dẫn viên cho du khách. Anh đã mạnh dạn đầu tư hàng trăm triệu đồng xây dựng homestay bằng gỗ. Hiện nay thu nhập của gia đình đã cải thiện nhiều nhờ dịch vụ lưu trú và nấu ăn cho du khách.
Đêm đầu tiên, chúng tôi ngủ tại homestay của anh Cứ A Sình ở khu đồi cao nhất bản Lao Chải 1. Không gian buổi tối thật êm ả. Những con đường vòng quanh sườn đồi sáng trưng bởi đèn năng lượng mặt trời.
Anh Sình cho biết, năm 2022, anh mua mảnh đất này và đầu tư 200 triệu đồng dựng căn nhà homestay bằng gỗ, với khoảng 12 giường cho khách nghỉ tập thể. Khi khách có nhu cầu ăn uống, hai vợ chồng sẽ mua thực phẩm tại chợ bản để chế biến. “Do ở trên cao cho nên lượng khách thuê cũng chưa nhiều. Tuy nhiên, gia đình cũng có thêm thu nhập mỗi tháng để nuôi con ăn học”, anh Sình tâm sự.
Lao Chải 1 có hơn 40 hộ dân thì hiện 18 hộ có homestay cho thuê và đều là những căn nhà gỗ sạch đẹp. Dù thu nhập từ khách du lịch chưa nhiều, song nguồn thu từ làm du lịch cộng đồng cũng bổ sung đáng kể cho các gia đình.
Cách bản Lao Chải 1 chừng 60km, từ năm 2015, bản người H’Mông Sin Suối Hồ đã được công nhận là bản du lịch cộng đồng. Hoạt động du lịch ở đây nhộn nhịp và chuyên nghiệp hơn Lao Chải 1 với chợ truyền thống bán thổ cẩm và đủ loại nông sản, nhà hàng hoành tráng và nhiều quán cà-phê độc đáo.
Toàn bản có gần 30 hộ làm homestay. Bắt tay làm du lịch cộng đồng, người dân Sin Suối Hồ dần từ bỏ rượu, thuốc lá, thả rông động vật và vươn lên thoát đói nghèo.
Trưởng bản Giàng A Chỉnh là người tiên phong xây dựng homestay cho biết, 10 năm qua, Sin Suối Hồ từ một bản làng heo hút với 80% hộ nghèo giờ đã khang trang, sạch sẽ, đạt doanh thu hàng tỷ đồng nhờ du lịch và bán nông sản.
Ở những bản làng như Lao Chải 1 và Sin Suối Hồ, việc tổ chức các giải leo núi cũng tạo điều kiện để thu hút du khách tham quan. Mấy tháng trước, xã Khun Há tổ chức giải chạy Dấu chân mùa vàng, thu hút gần 1.000 người tham gia. Lao Chải 1 kín khách. Đầu tháng 10, giải chạy Bước chân trên mây-Chinh phục con đường đá cổ Pavi cũng thu hút hàng trăm người đến Sin Suối Hồ lưu trú.
Ông Trần Quang Kháng, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu cho biết, tỉnh có 7/10 ngọn núi thuộc diện cao nhất Việt Nam, luôn mong được du khách khám phá. Địa phương đã có nhiều kế hoạch thúc đẩy du lịch cộng đồng thông qua các giải leo núi và các môn thể thao mạo hiểm. Đây sẽ là giải pháp giúp Lai Châu biến những khó khăn về giao thông, địa hình thành lợi thế đặc trưng để phát triển các bản làng chung quanh những ngọn núi này.
Trải nghiệm cuộc sống vùng cao
Khác với Lai Châu, nhờ lợi thế đường giao thông thuận tiện và nhiều vùng cây trồng trù phú, những năm gần đây, Sơn La trở thành một điểm đến khám phá trải nghiệm “du lịch xanh” thú vị. Nắm bắt xu hướng du lịch gia đình tăng cao, nhất là vào dịp hè, các doanh nghiệp, hợp tác xã của xã Ngọc Chiến đã đổi mới hoạt động du lịch theo hướng trải nghiệm “du lịch xanh”.
Anh Nguyễn Cao Cường, Giám đốc hợp tác xã Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến chia sẻ, dịp hè 2026, hợp tác xã tổ chức trại hè cho thiếu nhi với các hoạt động khám phá thiên nhiên, vẽ ghép tranh bằng lá cây, sỏi, sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trồng cây… Hợp tác xã hiện có 14 thành viên và liên kết với gần 100 thành viên là các hướng dẫn viên, porter để tổ chức các hoạt động, dịch vụ trải nghiệm, khám phá thiên nhiên.
Du lịch cộng đồng, trải nghiệm cuộc sống nông thôn đã giúp người dân nâng cao thu nhập, quảng bá nông sản. Tại phường Vân Sơn (thuộc thị xã Mộc Châu cũ), hiện có gần 900ha chè, 225ha cây ăn quả. Cùng với đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, phường khuyến khích, hỗ trợ người dân chuyển đổi sang nông nghiệp xanh gắn với du lịch trải nghiệm; xây dựng mô hình tham quan trang trại, trải nghiệm trồng, chăm sóc, thu hoạch cây ăn quả, rau màu... Nhờ đó, từ đầu năm đến nay, phường Vân Sơn đón hàng trăm nghìn lượt khách du lịch, tổng doanh thu khoảng 600 tỷ đồng/năm.
Anh Ngô Huy Việt, Giám đốc Khu du lịch Mocha Hill, phường Vân Sơn cho biết: Chúng tôi kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch, tạo ra những trải nghiệm độc đáo, giúp du khách hòa mình vào thiên nhiên và văn hóa trà Mộc Châu. Từ giữa năm 2024, Mocha Hill phát triển thêm mô hình sản xuất trà hữu cơ Mocha Tea. Du khách đến đây có thể tự tay hái chè, tìm hiểu quy trình sản xuất, thưởng thức trà giữa thiên nhiên trong lành, góp phần quảng bá sản phẩm trà Mộc Châu.
Theo ông Trần Quang Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Vân Sơn, gắn sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm giúp nâng cao giá trị cho những đồi chè, vườn cây ăn quả ở Vân Sơn đang là hướng đi mới tại đây. Du khách được trực tiếp trải nghiệm quá trình sản xuất, người dân có thêm nguồn thu nhờ tiêu thụ nông sản ngay tại nơi sản xuất...
Tuy vậy, cách làm du lịch ở Lao Chải 1, Sin Suối Hồ, Ngọc Chiến, Vân Sơn vẫn mang tính tự phát, đơn điệu. Hoạt động trải nghiệm cần nhiều hơn những câu chuyện thú vị về con người, vùng đất hay điểm đến mà du khách vất vả mới tới được. Các bản du lịch cộng đồng chưa có gian hàng giới thiệu, bán nông sản đặc trưng, nhất là sản phẩm OCOP của địa phương. Những điều này cũng là một trong những lý do khiến sức hút với du khách chưa thật sự tương xứng với tiềm năng.
