Từ ngày 6 đến 8/10/2026, thành phố Guarda (Bồ Đào Nha) sẽ tổ chức chuỗi sự kiện "Francisco de Pina và hành trình chữ Quốc ngữ – Cầu nối văn hóa Việt Nam – Bồ Đào Nha". Đây là hoạt động thuộc dự án "Vinh danh cội nguồn và di sản Quốc ngữ Việt", do Hội Tôn vinh Văn hóa Việt (APCV) đăng cai tổ chức.
Nhân vật gắn với buổi đầu của chữ viết Latinh hóa tiếng Việt
Francisco de Pina (1585–1625) là giáo sĩ dòng Tên người Bồ Đào Nha, sinh tại vùng Guarda. Ông đến Đàng Trong đầu thế kỷ XVII và được ghi nhận là một trong những người đầu tiên nghiên cứu, soạn thảo cách ghi âm tiếng Việt bằng chữ cái Latinh, đặt nền móng cho hệ chữ viết mà ngày nay người Việt gọi là chữ Quốc ngữ. Ông cũng là người thầy của Alexandre de Rhodes, người sau này biên soạn và xuất bản cuốn từ điển Việt – Bồ – Latinh năm 1651.
Việc vinh danh Francisco de Pina ngay tại quê hương ông vì thế mang ý nghĩa như một lời tri ân muộn màng, đồng thời nhấn mạnh vai trò của sự giao thoa văn hóa giữa hai dân tộc ở hai đầu lục địa Á – Âu.
Chương trình sự kiện
Theo thông tin trên ấn phẩm truyền thông của ban tổ chức, chương trình gồm bốn hoạt động chính:
- 10h, thứ Ba 6/10/2026 – Tại phòng António de Almeida Santos (CMG): Lễ đón tiếp chính thức và chào mừng các đoàn đại biểu.
- 14h30, thứ Tư 7/10/2026 – Tại phòng triển lãm nghệ thuật TMG: Lễ khai mạc chính thức triển lãm và giao lưu văn hóa, kèm buổi trình chiếu bộ phim tài liệu "Francisco de Pina – Người Bồ Đào Nha đã viết nên tương lai của Việt Nam".
- 10h, thứ Năm 8/10/2026 – Tại phòng Tempo e Poesia (BMEL): Tọa đàm "Francisco de Pina và chữ Quốc ngữ" với sự tham gia của các nhà nghiên cứu Bồ Đào Nha và Việt Nam.
- 17h, thứ Năm 8/10/2026 – Tại Nhà hát lớn thành phố Guarda: Lễ tưởng niệm và tôn vinh Francisco de Pina, điểm nhấn của toàn bộ chuỗi sự kiện.
Sự kiện có sự đồng tổ chức của chính quyền thành phố Guarda và các đơn vị phía Việt Nam, cùng sự đồng hành của một số nhà tài trợ.
Ấn phẩm học thuật đồng hành: "Thuyết Quốc ngữ La Tinh" phiên bản song ngữ Pháp – Bồ
Nhân dịp này, tác giả Trần Nguyên Đạo thông báo công trình "Thuyết Quốc ngữ La Tinh" đã ra mắt phiên bản thứ 3, song ngữ Pháp – Bồ Đào Nha, với tên gọi La théorie du Quốc-Ngữ và A teoria do Quốc-Ngữ. Phụ đề của sách là "Tiểu luận về chữ viết Latinh hóa của tiếng Việt". Sách hiện được bán trên Amazon (tìm theo tên tác giả).
Theo tác giả, phiên bản này là kết quả đóng góp của nhiều học giả Việt Nam và quốc tế, sau phiên bản thứ 2 song ngữ Pháp – Việt phát hành hồi tháng 1/2026. Cuốn sách cũng đã có bản song ngữ Anh – Việt nhằm đưa văn hóa Việt đến gần hơn với bạn bè quốc tế.
Tác giả nhấn mạnh đây là công trình mang tính chuyên sâu, chủ yếu hướng tới giới học giả, vì chỉ đề cập một giai đoạn ngắn trong lịch sử hàng nghìn năm và chỉ tập trung vào lĩnh vực chữ viết hiện đại của Việt Nam. Dù vậy, ông tin rằng đây là đóng góp đáng kể trong phạm vi của nó, đồng thời mong các học giáo bốn phương tiếp tục chỉ giáo để cùng hướng đến mục tiêu chung là vinh danh cội nguồn và di sản văn hóa Việt.
Cuốn sách đã nhận được những đánh giá tích cực. Linh mục sử gia Roland Jacques nhận xét đây là cuốn sách đáng chú ý, trước hết bởi nó phản ánh vốn văn hóa sâu sắc của tác giả và xứng đáng được phổ biến rộng rãi. Giáo sư sử gia António Salvado Morgado cho rằng đây sẽ là tài liệu thiết yếu với nhiều người, chứa nguồn thông tin phong phú, được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp hiểu rõ hơn lịch sử và mối quan hệ giữa con người với con người, đồng thời góp phần củng cố tình hữu nghị giữa Bồ Đào Nha và Việt Nam.
Chữ Quốc ngữ ngày nay là hệ chữ viết chính thức của hơn 100 triệu người Việt. Hành trình hình thành của nó là kết quả của nhiều thế hệ, trong đó có những đóng góp ban đầu của các giáo sĩ Bồ Đào Nha như Francisco de Pina. Việc Guarda tổ chức sự kiện tưởng niệm cùng triển lãm, tọa đàm và phim tài liệu cho thấy nỗ lực khôi phục ký ức lịch sử chung, đồng thời mở ra cơ hội tăng cường giao lưu học thuật và văn hóa giữa hai quốc gia.
Thông tin chi tiết về dự án có thể xem tại: quocngu.com.
