Đây là sáng kiến do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, hướng tới hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, cả trong nước và ngoài nước. Dự án được kỳ vọng sẽ góp phần xoa dịu nỗi đau chiến tranh, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975, gần 1,2 triệu người con ưu tú của dân tộc đã hy sinh. Riêng giai đoạn 1954 – 1975, ước tính có từ 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Dù chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi đau chưa thể khép lại của hàng trăm nghìn gia đình Việt Nam.
Trong bối cảnh ấy, VWAI do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU) chủ trì nghiên cứu tư liệu lưu trữ, nhằm hỗ trợ nỗ lực tìm kiếm người mất tích. Một trong những nội dung cốt lõi của dự án là khai thác và giới thiệu các hồ sơ CDEC (Combined Document Exploitation Center), tạm gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”.
Các hồ sơ này được hình thành trong giai đoạn 1954 – 1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu thập thư tay, sổ công tác, nhật ký, giấy tờ tùy thân, giấy khen thưởng… từ tư trang của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc đã hy sinh. Những tài liệu có giá trị thông tin được chụp lại bằng vi phim, phân tích và lập báo cáo; hiện vật gốc sau đó bị tiêu hủy.
Sau năm 1972, các cuộn vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và chuyển tới lưu trữ quốc gia. Nhiều năm sau, VNCA đã số hóa kho dữ liệu này, hiện lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.
Từ những hình ảnh vi phim đen trắng, các nhà nghiên cứu đã sắp xếp, hệ thống hóa thành hàng trăm nghìn “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”, với thông tin về tên người, đơn vị, địa chỉ, tọa độ thu giữ… Đây là nguồn dữ liệu đặc biệt có giá trị, có thể hỗ trợ xác minh trường hợp mất tích, xác định vị trí mộ phần tiềm năng và trao trả các tài liệu, hình ảnh lịch sử cho thân nhân liệt sĩ.
Thực tế, công việc kết nối và trao trả hồ sơ đã được tiến hành từ năm 2022, khi đại diện phía Hoa Kỳ liên hệ với Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” để phối hợp tìm kiếm nhân chứng lịch sử, xác minh thân nhân và tổ chức trao trả hồ sơ. Một thỏa thuận hợp tác đã được ký kết nhằm khai thác kho tư liệu vì mục đích nhân văn.
Trong giai đoạn 2023 – 2025, các bên đã phối hợp giới thiệu tóm tắt hàng trăm hồ sơ CDEC trên các kênh truyền thông, đồng thời trao trả hình ảnh, bút tích, di vật số hóa cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh. Dù không phải hiện vật gốc, những trang tư liệu in đen trắng vẫn mang ý nghĩa thiêng liêng, bởi gắn liền với cuộc đời và ký ức của những người lính đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Nhiều gia đình xúc động khi đón nhận hồ sơ, có người đặt bản sao lên bàn thờ thắp hương, có gia đình còn tổ chức lễ truy điệu để đón “liệt sĩ trở về”.
Hiện VNCA lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Khối tư liệu khổng lồ này nếu được khai thác hiệu quả sẽ mở ra thêm nhiều cơ hội tìm kiếm, xác minh thông tin về các liệt sĩ còn mất tích. Với chủ đề “Những người lính vẫn đang trở về”, dự án không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn hàm chứa chiều sâu văn hóa, tâm linh của người Việt – những người luôn coi trọng sự đoàn tụ, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng khát vọng đưa những người đã ngã xuống trở về với gia đình, quê hương vẫn luôn cháy bỏng. “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” vì thế không chỉ là một dự án nghiên cứu tư liệu, mà còn là hành trình nhân đạo nhằm mang lại sự khép lại và chữa lành cho các gia đình, đồng thời góp phần củng cố niềm tin và sự hợp tác giữa hai quốc gia từng ở hai bên chiến tuyến.
