Trong chiến tranh, đường sắt giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm vận chuyển, kết nối hậu phương với tiền tuyến. Phía sau mỗi chuyến tàu là những người lái đầu máy, công nhân giữ đường, sửa chữa cầu đường, cán bộ tại các nhà ga và những người ngày đêm khắc phục hậu quả bom đạn để duy trì thông tuyến.
Với “Lửa trên đường ray”, Bảo tàng Hà Nội lựa chọn cách tiếp cận lịch sử từ câu chuyện của con người, đặt ký ức của nhân chứng trong mối liên hệ với một hiện vật tiêu biểu của ngành Đường sắt là đầu máy xe lửa hơi nước 141-179.
Ông Nguyễn Tiến Đà - Giám đốc Bảo tàng Hà Nội cho biết, trong quá trình nghiên cứu lịch sử Thủ đô, Bảo tàng nhận thấy công nghiệp Hà Nội thời kỳ miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một lĩnh vực quan trọng, trong đó ngành Đường sắt có vai trò đáng kể. Thông qua tọa đàm, Bảo tàng mong muốn các nhân chứng kể lại câu chuyện của mình, đồng thời ghi hình, lưu trữ những ký ức đó để các thế hệ sau tiếp tục biết đến một giai đoạn lịch sử hào hùng, có trách nhiệm, nhưng cũng thấm đẫm máu và nước mắt.
Chương trình được xây dựng với ba nội dung gồm thực cảnh, tọa đàm và tri ân, tạo thành mạch kể xuyên suốt về “con người - hành động - ký ức”. Trong đó, phần tọa đàm có sự tham gia của những người từng trực tiếp điều khiển đầu máy xe lửa hơi nước, những người giữ đường, bảo đảm cho các đoàn tàu vượt qua các tuyến trọng điểm trong chiến tranh.
Những câu chuyện của các nhân chứng làm rõ hơn công việc, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm của người lái tàu trong hoàn cảnh cầu đường bị đánh phá, bom đạn liên tục đe dọa. Mỗi chuyến tàu đến đích an toàn không chỉ là kết quả của kỹ năng nghề nghiệp mà còn thể hiện ý chí, sự dũng cảm và tinh thần hoàn thành nhiệm vụ của những người làm việc trên đường ray.
Trong số các nhân chứng tham gia chương trình có ông Phạm Văn Cung - nguyên tài xế trưởng Xí nghiệp Đầu máy Hà Nội và ông Bùi Văn Lục - nguyên tài xế lái tàu, từng nhiều năm công tác tại Tổ lái máy 424 - “Tổ lái máy anh hùng”, một trong những tổ lao động xã hội chủ nghĩa đầu tiên của ngành Đường sắt, từng kiên cường bám tuyến lửa Hà Nội - Thanh Hóa, vận chuyển vũ khí, lương thực chi viện cho chiến trường miền Nam.
Ông Bùi Văn Lục cho biết, năm 1967 ông bắt đầu vào ngành Đường sắt, đến năm 1968 được điều sang Tổ lái máy 424 anh hùng, phục vụ những chuyến tàu trên tuyến đường sắt Bắc - Nam. Công việc này gắn bó với ông cho đến khi nghỉ hưu. Trong những năm tháng khó khăn, bảo đảm đoàn tàu về đích an toàn là trọng trách của mỗi người lái tàu.
Trong ký ức của ông Lục, có những dấu mốc không thể nào quên. Năm 1975, ông là người đầu tiên lái đoàn tàu thống nhất Bắc - Nam vào tới Thanh Hóa. Ông cũng từng tham gia vận chuyển hàng hóa, vật liệu phục vụ những công trình lớn, trong đó có thời gian xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đặc biệt, ông từng điều khiển tàu qua những tuyến lửa trong thời kỳ chống Mỹ, trong đó có khu vực trọng điểm cầu Hàm Rồng.
Hiện nay, đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 được Bảo tàng Hà Nội lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị như một hiện vật tiêu biểu gắn với lịch sử ngành Đường sắt Việt Nam. Được đặt tại không gian ngoài trời của Bảo tàng, đầu máy không chỉ là một hiện vật công nghiệp mà còn trở thành điểm tựa để kể những câu chuyện về con người và một thời kỳ lịch sử.
Theo Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà, chiếc đầu máy mang mã hiệu 141-179 là một câu chuyện mà Bảo tàng muốn kể với công chúng. “Đó là câu chuyện về những người lái tàu rời khỏi lũy tre làng, trong hoàn cảnh việc học hành chưa được quan tâm nhiều, nhưng vì đất nước, vì phong trào “Mỗi người làm việc bằng hai”, họ đã tự thân, cả một tập thể tự lực và cả ngành Đường sắt tự cường trong giai đoạn khó khăn”, ông Nguyễn Tiến Đà chia sẻ.
Cách tiếp cận này giúp giá trị của hiện vật được mở rộng từ bản thân vật thể sang những ký ức, câu chuyện nghề nghiệp và trải nghiệm của con người. Đầu máy 141-179 vì thế trở thành điểm kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thêm cơ hội tiếp cận lịch sử ngành Đường sắt thông qua những câu chuyện cụ thể.
Trong chương trình, Bảo tàng Hà Nội cũng xây dựng một hoạt cảnh tái hiện những chuyến tàu đi qua lịch sử. Đó là khoảnh khắc bịn rịn tiễn những đoàn tàu chở hàng, chở những người con của Tổ quốc lên đường ra mặt trận; những cánh thư từ hậu phương gửi tới tiền tuyến và hình ảnh đoàn tàu trở về khi đất nước thống nhất.
Chỉ trong khoảng hơn 10 phút, hoạt cảnh tái hiện một lát cắt ký ức, trong đó đoàn tàu không chỉ xuất hiện như một phương tiện vận chuyển mà còn là chứng nhân của chiến tranh, của những cuộc chia ly, chờ đợi và ngày đoàn tụ. Qua đó, chương trình góp phần nhấn mạnh giá trị của hòa bình và sự tiếp nối ký ức giữa các thế hệ.
Việc tổ chức “Lửa trên đường ray” cũng nằm trong định hướng bảo tồn và phát huy các di sản công nghiệp gắn với phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Thay vì chỉ trưng bày hiện vật, Bảo tàng Hà Nội từng bước tìm cách tạo ra những trải nghiệm trực quan, đưa câu chuyện phía sau hiện vật đến gần hơn với công chúng.
Theo ông Nguyễn Tiến Đà, việc đưa hoạt cảnh vào chương trình nhằm tạo sự trực quan, sinh động hơn cho giới trẻ. Thời gian tới, Bảo tàng dự kiến thực hiện hoạt cảnh ngay tại không gian trưng bày đầu máy, để người trẻ có thể “chạm” vào hiện vật, “chạm” vào những câu chuyện ký ức thay vì chỉ đứng quan sát.
Bảo tàng Hà Nội đã xây dựng kịch bản và đang tìm kiếm các đơn vị nghệ thuật, sân khấu để hợp tác theo hình thức công tư, đưa các hoạt động trình diễn kết hợp với trưng bày hiện vật. Đây được xem là một hướng khai thác nhằm tăng sức hấp dẫn của bảo tàng, đồng thời phát huy giá trị di sản công nghiệp trong đời sống văn hóa đương đại.
Bên cạnh tọa đàm và thực cảnh, chương trình dành nội dung tri ân các cán bộ ngành Đường sắt đã phối hợp, tham gia vận chuyển và đưa đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 về Ga di sản Bảo tàng Hà Nội. Hoạt động này ghi nhận những đóng góp cụ thể của các cá nhân, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với sự phối hợp giữa ngành Đường sắt và Bảo tàng Hà Nội trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.
Từ một đầu máy được lưu giữ trong bảo tàng đến những câu chuyện của những người từng làm việc trên đường ray, “Lửa trên đường ray” mở ra một cách kể lịch sử gần gũi hơn. Ở đó, hiện vật là điểm khởi đầu cho đối thoại, ký ức nhân chứng được lắng nghe và những đóng góp của các thế hệ đi trước tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trao truyền cho hôm nay, mai sau.
