Đây là diễn đàn quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý nhằm đánh giá toàn diện những biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới, đồng thời đề xuất các giải pháp hướng tới xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Phát biểu khai mạc và đề dẫn hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, trong mọi giai đoạn phát triển của dân tộc, gia đình luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Gia đình không chỉ là nơi duy trì nòi giống, nuôi dưỡng con người mà còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, lối sống, đồng thời gìn giữ và truyền tải các giá trị văn hóa. Ông khẳng định sự bền vững của gia đình có quan hệ trực tiếp với sự bền vững của xã hội và chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.
Theo GS.TS. Lê Văn Lợi, trong bối cảnh chuyển đổi số, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế diễn ra sâu rộng, gia đình Việt Nam đang đứng trước những biến đổi mang tính bước ngoặt. Những thay đổi về cơ cấu dân số, mô hình cư trú, phương thức lao động, môi trường truyền thông và hệ giá trị xã hội đang tác động mạnh mẽ đến đời sống gia đình.
Bên cạnh các vấn đề tồn tại kéo dài như bạo lực gia đình, bất bình đẳng giới hay áp lực kinh tế, gia đình còn đối mặt với những thách thức mới mang tính cấu trúc, trong đó có xu hướng cá nhân hóa ngày càng rõ nét, có thể làm gia tăng khác biệt và xung đột giữa các thế hệ.
“Một quốc gia không thể thịnh vượng nếu những tế bào của nó đang yếu đi”, ông Lợi nhấn mạnh, đồng thời cho rằng những biến đổi hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái định hình vai trò của gia đình, đổi mới chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lĩnh vực gia đình.
Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy cho rằng, gia đình Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ về quy mô, chức năng, quan hệ và hệ giá trị dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Theo bà, những biến đổi này không chỉ làm thay đổi hình thức tổ chức gia đình mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các chức năng cốt lõi như giáo dục, chăm sóc, bảo vệ và gắn kết các thế hệ.
Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy chỉ ra nhiều vấn đề nổi bật như già hóa dân số, mức sinh giảm tại nhiều địa phương, áp lực cân bằng giữa công việc và gia đình, sự gia tăng ly hôn, khoảng cách thế hệ ngày càng lớn, cũng như sự suy giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên trong gia đình dưới tác động của môi trường số. Những yếu tố này đang tác động sâu sắc đến việc hình thành nhân cách trẻ em và sự ổn định của các mối quan hệ gia đình.
Từ góc độ quản lý nhà nước, bà cho rằng điều quan trọng không chỉ là ứng phó với những thay đổi hiện hữu mà còn phải nhận diện đúng xu hướng phát triển của gia đình Việt Nam trong tương lai, qua đó xác định rõ những giá trị cần gìn giữ, những chính sách cần điều chỉnh để gia đình tiếp tục là nền tảng phát triển con người toàn diện và trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển đất nước.
Tại hội thảo, nhiều nhà khoa học và chuyên gia tập trung phân tích xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế. Các ý kiến thống nhất rằng mô hình gia đình hiện nay ngày càng đa dạng, trong đó gia đình hạt nhân trở nên phổ biến, đồng thời vai trò và vị thế của các thành viên có sự thay đổi theo hướng đề cao bình đẳng giới, quyền cá nhân và tính tự chủ.
Bên cạnh những mặt tích cực, các đại biểu cũng chỉ ra nhiều thách thức đáng quan tâm. Già hóa dân số và mức sinh giảm đang làm gia tăng áp lực chăm sóc và an sinh xã hội. Di cư lao động và biến động việc làm khiến nhiều gia đình bị phân tán, giảm sự gắn kết trực tiếp. Đặc biệt, tác động của công nghệ số vừa mang lại cơ hội kết nối nhưng cũng làm suy giảm tương tác trực tiếp giữa các thành viên, ảnh hưởng đến quá trình giáo dục trẻ em và sự gắn bó gia đình.
Nhiều ý kiến tại hội thảo nhấn mạnh yêu cầu đổi mới chính sách gia đình theo hướng tiếp cận vòng đời, tiếp cận quyền và phát triển bền vững; đồng thời tăng cường năng lực thích ứng của gia đình trước biến động kinh tế – xã hội, đẩy mạnh nghiên cứu, dự báo xu hướng và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về gia đình phục vụ quản lý và hoạch định chính sách.
Phát biểu tổng kết, TS. Nguyễn Đình Tuấn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đánh giá, hội thảo đã đạt được nhiều kết quả quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Ông cho biết các tham luận đã góp phần nhận diện toàn diện xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam, làm rõ sự thay đổi về cấu trúc, chức năng, quan hệ cũng như hệ giá trị gia đình dưới tác động của quá trình phát triển hiện đại.
Theo TS. Nguyễn Đình Tuấn, kết quả thảo luận cho thấy gia đình Việt Nam vừa tiếp tục gìn giữ các giá trị truyền thống như tình yêu thương, lòng hiếu nghĩa và sự gắn kết, vừa tiếp nhận các giá trị mới như bình đẳng giới, quyền cá nhân và sự chia sẻ trách nhiệm. Tuy nhiên, các vấn đề như già hóa dân số, mức sinh thấp và tác động của công nghệ số sẽ tiếp tục là những thách thức lớn trong thời gian tới.
Ông nhấn mạnh, sự cần thiết phải hoàn thiện chính sách phát triển gia đình, đẩy mạnh nghiên cứu dự báo và đặc biệt là xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về gia đình. Đây sẽ là nền tảng quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước và hoạch định chính sách trong tương lai.
Kết thúc hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng, dù xã hội có nhiều biến đổi, gia đình vẫn luôn là nền tảng của xã hội, là nơi hình thành và nuôi dưỡng con người. Một xã hội phát triển bền vững phải được xây dựng từ những gia đình bền vững, và một quốc gia hùng cường bắt đầu từ những gia đình hạnh phúc.
