Sự kiện nằm trong khuôn khổ Dự án “Thúc đẩy đầu tư và tín dụng xanh cho doanh nghiệp nông nghiệp vì sự phát triển bền vững” (AGREEN) do Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) thực hiện, với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Oxfam và nguồn hỗ trợ tài chính từ Fair Finance Asia, nhằm thúc đẩy đầu tư và tài chính xanh trong lĩnh vực nông nghiệp, góp phần thúc đẩy tài chính công bằng cho các doanh nghiệp có nỗ lực trong thực hành nông nghiệp xanh bền vững.
Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam chịu áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế, báo cáo chỉ ra rằng thách thức hiện nay không còn nằm ở việc có áp dụng ESG hay không, mà là khả năng chuyển hóa các thực hành này thành kết quả cụ thể. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận mang tính hệ sinh thái, trong đó các bên liên quan trong toàn chuỗi giá trị cùng tham gia và chia sẻ trách nhiệm.
Nông nghiệp và thủy sản tiếp tục giữ vai trò trụ cột của nền kinh tế, song cũng là lĩnh vực phát thải khí nhà kính lớn và dễ tổn thương trước các rủi ro khí hậu. Đồng thời, các thị trường xuất khẩu lớn như EU hay Mỹ ngày càng yêu cầu cao về tiêu chuẩn môi trường, xã hội và truy xuất nguồn gốc. Trong bối cảnh đó, ESG không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện mà trở thành điều kiện cần để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Báo cáo và khuyến nghị chính sách “Hướng tới nông nghiệp bền vững: Thực hành khung Môi trường – Xã hội – Quản trị (ESG) và tiếp cận tài chính bền vững của các tác nhân nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị nông nghiệp” được xây dựng dựa trên khảo sát 97 doanh nghiệp và hợp tác xã cùng 15 cuộc phỏng vấn sâu với các chuyên gia và bên liên quan.
Kết quả cho thấy việc thực hành ESG giữa các đơn vị còn chưa đồng đều, trong đó yếu tố môi trường và xã hội được chú trọng hơn so với quản trị. Nhiều doanh nghiệp vẫn thực hiện ESG theo hướng đáp ứng yêu cầu bên ngoài, thay vì tích hợp vào chiến lược phát triển dài hạn.
Một điểm đáng chú ý là khoảng cách lớn giữa thực hành ESG và khả năng tiếp cận tài chính xanh. Dù hơn một nửa số đơn vị khảo sát đã tham gia các chứng nhận nông nghiệp bền vững, chỉ có một đơn vị tiếp cận được nguồn tài chính xanh. Phần lớn vẫn phụ thuộc vào tín dụng truyền thống hoặc nguồn vay cá nhân. Nguyên nhân chủ yếu đến từ yêu cầu tài sản đảm bảo, hạn chế về năng lực quản trị và thiếu thông tin về các sản phẩm tài chính xanh.
Phát biểu tại sự kiện, bà Nguyễn Phương Linh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) chia sẻ: “Phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp đã thực hành ESG, nhưng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở nhận thức, mà ở năng lực thực thi và khả năng chuyển hóa các thực hành này thành chuyển đổi hiệu quả và thực chất.
Ngoài ra, còn một nghịch lý đang tồn tại là những doanh nghiệp làm tốt hơn chưa chắc tiếp cận được các nguồn lực hỗ trợ phù hợp, bao gồm tài chính bền vững. Nếu không giải quyết nghịch lý này bằng một cách tiếp cận hệ sinh thái, ESG sẽ khó tạo ra tác động trên diện rộng. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp cần thay đổi như thế nào, mà là chúng ta cần thiết kế lại hệ thống chính sách, tài chính và hỗ trợ ra sao để ESG thực sự trở thành động lực cho chuyển đổi bền vững”.
Bà Linh nhấn mạnh rằng, cách tiếp cận hệ sinh thái không chỉ dừng lại ở sự tham gia của nhiều bên, mà đòi hỏi sự phối hợp thực chất và đồng bộ giữa các trụ cột chính sách, tài chính, thị trường và năng lực. Các thành phần này cần được thiết kế để “kết nối và vận hành cùng nhau”, từ đó tạo điều kiện để các tác nhân trong chuỗi giá trị – đặc biệt là hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ – có thể tiếp cận thông tin, nguồn lực và cơ hội một cách hiệu quả hơn.
Viện trưởng Viện MSD cũng kỳ vọng báo cáo với những dữ liệu “sống” sẽ không chỉ dừng lại ở cung cấp thông tin, mà góp phần thúc đẩy đối thoại chính sách và các hành động phối hợp cụ thể trong thời gian tới.
Đại diện Oxfam tại Việt Nam - bà Nguyễn Thu Hương đánh giá, báo cáo có ý nghĩa thực tiễn cao khi phản ánh rõ xu hướng chuyển đổi xanh trong nông nghiệp, đồng thời nhấn mạnh vai trò của tài chính như một đòn bẩy quan trọng. Tuy nhiên, bà cũng chỉ ra rằng các bên liên quan vẫn gặp nhiều rào cản trong quá trình triển khai, đặc biệt là vấn đề kết nối và phối hợp hiệu quả trong hệ sinh thái.
Tại phiên tọa đàm đa bên, các đại biểu đã tập trung thảo luận về những điểm nghẽn trong thúc đẩy tài chính xanh, như khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, thiếu “ngôn ngữ chung” về tiêu chí dự án xanh, cũng như hạn chế trong năng lực xây dựng hồ sơ và minh bạch thông tin của doanh nghiệp. Đại diện cơ quan quản lý cho biết đang xây dựng khung ESG cho ngành nông nghiệp với định hướng linh hoạt theo từng lĩnh vực, đồng thời thúc đẩy các công cụ như bảo hiểm nông nghiệp nhằm hỗ trợ quản trị rủi ro.
Về phía tổ chức tài chính, đại diện ngân hàng cho rằng dù đã có nhiều chương trình hỗ trợ, việc tiếp cận vốn của hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ vẫn còn khó khăn, đòi hỏi các cơ chế linh hoạt hơn. Trong khi đó, các quỹ đầu tư tác động nhận định nhiều doanh nghiệp nông nghiệp đã tạo ra giá trị xã hội nhưng chưa có công cụ đo lường và thể hiện rõ ràng, dẫn đến hạn chế trong tiếp cận nguồn vốn.
Từ các kết quả nghiên cứu và thảo luận, báo cáo đề xuất nhiều khuyến nghị nhằm thúc đẩy ESG và tài chính bền vững. Trong đó, nhấn mạnh việc tăng cường phối hợp liên ngành trong xây dựng chính sách, phát triển các sản phẩm tài chính phù hợp với đặc thù nông nghiệp, giảm phụ thuộc vào tài sản thế chấp, đồng thời nâng cao năng lực quản trị cho doanh nghiệp và hợp tác xã. Bên cạnh đó, các tổ chức trung gian được kỳ vọng đóng vai trò kết nối, hỗ trợ thông tin và mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực.
Sự kiện không chỉ cung cấp bức tranh toàn diện về thực trạng nông nghiệp bền vững tại Việt Nam mà còn góp phần định hình hướng tiếp cận mới cho quá trình chuyển đổi trong thời gian tới. Các khuyến nghị được đưa ra kỳ vọng sẽ thúc đẩy sự phối hợp hiệu quả giữa các bên, qua đó hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, giúp các tác nhân trong chuỗi giá trị nông nghiệp nâng cao năng lực thích ứng, gia tăng giá trị và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu.
