Theo báo cáo đánh giá của TS. Trần Quang Châu, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ Hàng không Việt Nam (VAAST), Viện trưởng Viện Khoa học Hàng không (ASI), và TS. Phùng Thế Tám, giảng viên Đại học Kinh tế – Luật (ĐHQG TP.HCM), những diễn biến tại Trung Đông đang “tạo ra cú sốc dây chuyền cho vận tải hàng không toàn cầu”.
Mạng bay quốc tế bị xáo trộn mạnh
Các hãng hàng không lớn tại Trung Đông như Emirates, Qatar Airways hay Etihad phải điều chỉnh hoặc tạm dừng một số đường bay đi/đến khu vực xung đột. Điều này khiến vai trò trung chuyển của khu vực Trung Đông suy giảm đáng kể, kéo theo những hệ quả lan tỏa:
- Gián đoạn kết nối Đông – Tây
- Tăng tải lên các đường bay thay thế
- Nguy cơ quá tải trong điều hành bay
- Gia tăng rủi ro an ninh không phận
Theo các chuyên gia, mức độ liên kết của mạng bay toàn cầu hiện nay khiến bất kỳ biến động khu vực nào cũng có thể nhanh chóng lan sang hệ thống hàng không thế giới.
Chi phí khai thác và giá vé đồng loạt tăng
Xung đột buộc các hãng phải bay vòng, kéo dài hành trình từ 1–4 giờ tùy tuyến. Cùng với giá nhiên liệu tăng và chi phí tổ bay, bảo dưỡng đội tàu bay, nhiều hãng hiện đối mặt sức ép tài chính lớn.
Khảo sát thị trường cho thấy giá vé quốc tế trên một số tuyến đã tăng đáng kể. Một số hãng Mỹ như Delta Airlines, American Airlines và United Airlines ghi nhận mức sụt giảm tài chính trong quý đầu năm.
Việt Nam chịu tác động rõ rệt
Đối với Việt Nam, biến động tại Vùng Vịnh ảnh hưởng chủ yếu đến hoạt động khai thác đường bay châu Âu. Theo Vietnam Airlines, một số chuyến bay phải kéo dài thời gian từ 2–4 giờ để tránh vùng nguy hiểm.
Điều này dẫn tới:
- Chi phí nhiên liệu và khai thác tăng
- Hiệu quả khai thác đội tàu bay giảm
- Lịch bay bị xáo trộn, ảnh hưởng hành khách
- Áp lực lớn lên điều hành bay trong nước
Đại diện ngành hàng không cho rằng việc gián đoạn hành trình qua các trung tâm trung chuyển Trung Đông khiến thị trường vận tải quốc tế biến động, ảnh hưởng trực tiếp tới hành khách Việt Nam.
Hệ thống điều hành bay đối mặt thách thức mới
Theo nhóm nghiên cứu, việc bay vòng khiến các chuyến bay dễ gặp phải tình huống “minimum fuel” hoặc “mayday fuel” – tình huống nguy cấp liên quan đến nhiên liệu tối thiểu. Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát, điều phối slot và tối ưu hóa luồng không lưu.
Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) và các cơ quan liên quan được khuyến nghị tăng cường phối hợp quân sự – dân sự, nâng cao năng lực điều hành theo chuẩn ICAO để bảo đảm an toàn trong giai đoạn biến động.
Cơ hội tái định vị vai trò của Việt Nam
Bên cạnh thách thức, nhóm chuyên gia nhìn nhận cuộc xung đột mở ra cơ hội để Việt Nam gia tăng vị thế trên bản đồ hàng không khu vực.
“Biến động tại Trung Đông đang tạo khoảng trống trong chuỗi trung chuyển quốc tế. Đây là thời điểm để Việt Nam thúc đẩy một chiến lược phát triển mới, gắn với tầm nhìn dài hạn”, TS. Trần Quang Châu nhấn mạnh.
Báo cáo đề xuất hình thành ba trụ cột chiến lược:
- Một cảng hàng không trung chuyển quy mô khu vực và quốc tế
- Một hãng hàng không lớn, hiện đại, đủ sức cạnh tranh toàn cầu
- Một trung tâm hàng không thông minh tích hợp nghiên cứu – đào tạo – sản xuất
Cảng hàng không quốc tế Long Thành được xem là ứng viên tiềm năng để phát triển thành “siêu hub” của khu vực.
Cần đẩy mạnh hoàn thiện thể chế và quy hoạch
Các tác giả kiến nghị cơ quan quản lý nhà nước rà soát và sửa đổi Luật Hàng không dân dụng Việt Nam cùng hệ thống văn bản liên quan, đồng thời hoàn thiện quy hoạch cảng hàng không – vùng trời – nhân lực hàng không chất lượng cao. Công tác chuyển đổi số, phát triển hàng không xanh và tối ưu không phận được xác định là yêu cầu cấp thiết.
Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng những tác động từ xung đột Vùng Vịnh đối với vận tải hàng không toàn cầu sẽ còn kéo dài và có khả năng định hình lại mạng bay thế giới trong tương lai. “Thách thức là rõ ràng, nhưng cơ hội cũng rất lớn. Việt Nam cần chuẩn bị sẵn sàng để nắm bắt”, báo cáo nêu.
Cú sốc nhiên liệu từ Trung Đông đã phơi bày những điểm yếu cố hữu của ngành hàng không Việt Nam, từ chi phí, thị trường đến thể chế và nguồn lực. Tuy nhiên, trong nguy cơ luôn tồn tại cơ hội. Nếu tận dụng tốt thời điểm này để tái cấu trúc toàn diện, ngành hàng không Việt Nam không chỉ vượt qua khủng hoảng mà còn có thể vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.
