Ngày 24/3, Bệnh viện Phổi Trung ương, Chương trình Chống lao Quốc gia tổ chức Lễ Kỷ niệm Ngày Thế giới phòng chống lao tại Hà Nội.
Lao vẫn là thách thức y tế nghiêm trọng
Tại Việt Nam, công tác phòng chống lao luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và ngành y tế. Những năm qua, nhiều chính sách, chiến lược và văn bản chỉ đạo đã được ban hành, tạo nền tảng pháp lý và định hướng lâu dài cho hoạt động phòng chống lao. Đặc biệt, định hướng chuyển từ “chữa bệnh” sang “phòng bệnh”, lấy y tế cơ sở làm nền tảng đang mở ra cơ hội lớn để kiểm soát hiệu quả căn bệnh này.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy gánh nặng bệnh lao tại Việt Nam vẫn còn rất lớn. Ước tính mỗi năm có khoảng 184.000 ca mắc mới, trong đó hàng nghìn trường hợp lao kháng thuốc. Mỗi năm, bệnh lao vẫn cướp đi sinh mạng của khoảng 12.000 người. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao và lao kháng thuốc cao nhất thế giới.
Tiến sĩ, bác sĩ Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng Ban điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia cho hay trường hợp mắc bệnh lao dù không có triệu chứng không hề hiếm gặp. Thông thường, chỉ khi người bệnh bị ho, khó thở, sốt hay sụt cân mới nghĩ đến việc đi khám, chụp phim phát hiện bệnh lao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không ít trường hợp phát hiện lao tình cờ khi khám sức khỏe.
Một trong những thách thức lớn là việc phát hiện bệnh còn chưa đạt kỳ vọng. Năm 2025, cả nước phát hiện hơn 119.000 ca lao, tương đương khoảng 63% số ca ước tính trong cộng đồng. Điều này đồng nghĩa vẫn còn một tỷ lệ lớn người bệnh chưa được phát hiện, tiềm ẩn nguy cơ lây lan trong cộng đồng.
Trong khi đó, hiện nay khám sàng lọc bệnh lao chưa được đưa vào trong danh mục khám sức khỏe ban đầu, khám sức khỏe định kỳ.
Thực tế tại Việt Nam chỉ có khoảng 23% người dân được khám chữa bệnh (theo điều tra dân số 2024), tổng số người có việc làm là khoảng 52 triệu người tuy được khám sức khỏe định kỳ hằng năm nhưng vẫn bị bỏ sót khám sàng lọc lao.
“Như vậy số người không được khám sàng lọc bệnh lao ước tính khoảng 40-50% dân số hiện nay”, ông Lượng nhấn mạnh.
Việc không được phát hiện, điều trị sớm khiến nhiều người chỉ đi khám khi bệnh đã nặng, xuất hiện biến chứng như ho ra máu, suy hô hấp…
Đẩy mạnh phát hiện sớm, hướng tới chấm dứt bệnh lao
Trên cơ sở thông điệp toàn cầu “Quốc gia dẫn dắt-Người dân đồng hành”, Việt Nam lựa chọn chủ đề năm 2026: “Phát hiện lao gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân”. Đây là bước đi mang tính chiến lược, phù hợp với định hướng đổi mới của ngành y tế và tình hình thực tiễn trong nước.
Theo ông Lượng để phát hiện sớm bệnh lao trong cộng đồng, Chương trình Chống lao Quốc gia đề xuất lồng ghép sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ cho người dân.
Theo định hướng từ năm 2026, mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm. Đây được xem là cơ hội để phát hiện sớm bệnh lao cũng như nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.
Trong đó, chụp X-quang phổi là được đánh giá là phương pháp chẩn đoán tối ưu, đây là phương pháp có thể phát hiện những tổn thương nghi lao ngay cả khi chưa có triệu chứng. Với các trường hợp nghi ngờ, xét nghiệm GeneXpert sẽ giúp chẩn đoán xác định nhanh chóng và chính xác.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo trong đọc phim X-quang và chẩn đoán cũng góp phần nâng cao độ chính xác, rút ngắn thời gian phát hiện bệnh. Tất cả các trường hợp nghi lao sẽ được xét nghiệm chuyên sâu để xác định bệnh và đưa vào quản lý, điều trị kịp thời trong hệ thống chống lao quốc gia.
Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương nhấn mạnh, việc lồng ghép sàng lọc lao vào khám sức khỏe định kỳ không chỉ giúp phát hiện sớm mà còn góp phần giảm lây nhiễm trong cộng đồng, giảm chi phí điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.
Hiện nay bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Tỷ lệ điều trị thành công tại Việt Nam hiện đạt khoảng 90%, cao hơn mức trung bình toàn cầu (88%). Đây là minh chứng cho hiệu quả của hệ thống chống lao và sự nỗ lực của đội ngũ y tế trên cả nước.
Bên cạnh đó, cần xóa bỏ tâm lý kỳ thị đối với người mắc lao, bởi đây là bệnh có thể chữa khỏi. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời không chỉ giúp người bệnh hồi phục mà còn góp phần ngăn chặn lây lan trong cộng đồng.
“Việt Nam đặt mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, vì vậy việc đưa phát hiện lao vào khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân chính là một trong những giải pháp đột phá. Khi mỗi người chủ động kiểm tra sức khỏe, mỗi ca bệnh được phát hiện sớm, chúng ta sẽ tiến gần hơn tới mục tiêu đẩy lùi căn bệnh nguy hiểm này”, ông Lượng nhấn mạnh.
Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030, cần có sự chung tay của toàn xã hội. Điều này bao gồm sự cam kết mạnh mẽ của các cấp lãnh đạo, sự phối hợp của các bộ, ngành, địa phương, cũng như sự tham gia tích cực của mỗi người dân.
Ngành y tế cũng xác định nhiều nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới như: hoàn thiện chính sách, tăng cường đào tạo nhân lực, mở rộng mạng lưới cơ sở điều trị chuyên sâu, đẩy mạnh truyền thông giảm kỳ thị và nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh lao.
Đặc biệt, việc nâng cao vai trò của y tế cơ sở sẽ là “lá chắn” quan trọng giúp phát hiện sớm, quản lý và điều trị hiệu quả bệnh lao ngay tại cộng đồng.
