Dù kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đã khép lại gần hai tháng, dư luận vẫn tiếp tục dõi theo những diễn biến mới liên quan đến các vụ gian lận thi cử.
Sau vụ việc gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang với 27 bị can bị khởi tố, mới đây, Hội đồng thi tỉnh Quảng Trị tiếp tục quyết định hủy kết quả tất cả các bài thi của 5 thí sinh tại điểm thi Trường THPT Lê Trực, trong đó có con của hiệu trưởng nhà trường; trước đó, cơ quan điều tra đã khởi tố 2 giáo viên vì lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.
Theo tôi, điều đáng chú ý không đơn thuần nằm ở việc những sai phạm liên tiếp bị phát hiện, mà còn ở cách các sai phạm ấy được xác minh, xử lý công khai và đến cùng. Đó là tín hiệu cho thấy quyết tâm chấn chỉnh kỷ cương thi cử, khẳng định nguyên tắc không có “vùng cấm” trong xử lý vi phạm và từng bước củng cố niềm tin xã hội vào nền giáo dục nước nhà.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ thi có quy mô lớn nhất cả nước, với hơn 1,2 triệu thí sinh, hàng nghìn điểm thi và hàng chục nghìn cán bộ tham gia tổ chức và coi thi. Với quy mô ấy, chỉ cần một điểm thi xảy ra tiêu cực cũng có thể tạo ra những hoài nghi về tính công bằng của toàn kỳ thi. Vì thế, xử lý nghiêm từng vụ việc không dừng lại ở việc giải quyết sai phạm ở một điểm trường, một địa phương, mà còn để bảo vệ niềm tin của hàng triệu học sinh và phụ huynh vào giá trị của cả hệ thống giáo dục.
Đặt trong bối cảnh rộng hơn, những động thái xử lý nghiêm các sai phạm thời gian qua cũng cho thấy quyết tâm của ngành giáo dục trong việc hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một hệ thống “dạy thật, học thật, thi thật, nhân tài thật, giá trị thật” mà Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã nhấn mạnh. Tuy nhiên, những giá trị ấy sẽ khó trở thành hiện thực nếu chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà phải được bảo đảm bằng những cơ chế đủ minh bạch, công bằng, nghiêm minh để bảo vệ sự trung thực trong giáo dục, danh dự của những người học thật, thi thật và giá trị đích thực của tri thức.
Muốn có “học thật” thì phải dám nhìn thẳng vào chất lượng thật. Muốn có “thi thật” thì phải kiên quyết loại bỏ mọi hành vi gian lận. Và chỉ khi kết quả thi phản ánh đúng năng lực, chúng ta mới có “nhân tài thật”, từ đó tạo ra “giá trị thật” cho xã hội.
Điều đáng suy ngẫm là trong không ít vụ việc tiêu cực từng bị phát hiện, người chủ động tạo ra sai phạm thường không phải học sinh. Các em không đủ quyền hạn để thay đổi quy trình coi thi hay tác động đến kết quả. Người tạo ra “đường tắt” nhiều khi lại chính là những người có trách nhiệm bảo vệ sự công bằng của kỳ thi. Vì vậy, xử lý nghiêm các cán bộ vi phạm không chỉ nhằm xác định trách nhiệm cá nhân, mà còn là sự khẳng định mọi chủ thể tham gia tổ chức kỳ thi đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Giáo dục là lĩnh vực đặc biệt bởi mỗi quyết định của hôm nay đều tác động trực tiếp đến chất lượng con người và năng lực cạnh tranh của đất nước trong nhiều thập kỷ sau. Điều làm nên sức mạnh của một quốc gia không phải là những con số đẹp được “tô hồng” trên báo cáo, mà là những con người biết học thật, thi thật, làm thật và cống hiến bằng trình độ, năng lực thực chất của mình.
Vì vậy, bảo vệ sự công bằng của một kỳ thi không đơn thuần là bảo vệ quyền lợi của từng học sinh, mà còn là bảo vệ danh dự của tri thức, chất lượng nguồn nhân lực và tương lai phát triển của quốc gia.
Một điểm rất đáng ghi nhận trong các vụ việc gần đây là vai trò của giám sát xã hội. Những phản ánh từ học sinh, phụ huynh và người dân trên không gian mạng đã góp phần giúp cơ quan chức năng nhận diện dấu hiệu bất thường để tiến hành xác minh. Đây là một chuyển biến tích cực của quá trình quản trị giáo dục trong thời đại số.
Đương nhiên, mọi thông tin tố giác đều phải được kiểm chứng bằng chứng cứ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Một nền giáo dục hiện đại không thể xử lý bằng cảm tính hay áp lực dư luận. Tuy nhiên, sự chủ động lên tiếng của xã hội cũng trở thành một trong những kênh giám sát quan trọng, góp phần nâng cao tính minh bạch, công bằng của kỳ thi.
Có người cho rằng việc hủy kết quả thi của thí sinh là nghiêm khắc. Nhưng sẽ bất công hơn nhiều nếu những bài thi có được từ gian lận vẫn được công nhận. Bởi phía sau mỗi học sinh không có năng lực thực chất có thể tước đi cơ hội của một học sinh trung thực khác. Chỉ khi mọi học sinh đều tin rằng mình đang được cạnh tranh trong một sân chơi công bằng, minh bạch, nơi kết quả được quyết định bởi năng lực chứ không phải đặc quyền hay sự can thiệp, thì kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia mới thực sự có ý nghĩa.
Một nền giáo dục hiện đại, chuẩn mực, tiên tiến là nền giáo dục biết tôn trọng sự thật, đề cao công bằng, trung thực, liêm chính trong tổ chức các kỳ thi. Nền giáo dục ấy không chỉ bảo vệ những học sinh học thật, thi thật, mà còn góp phần gìn giữ những giá trị quý báu hơn - đó là lòng tự trọng của mỗi con người, danh dự của người thầy, niềm tin của xã hội và sự trung thực làm nên sức mạnh tri thức của quốc gia.
