Khi Nghị quyết 79-NQ/TW đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả khu vực kinh tế nhà nước, một câu hỏi trở nên rõ ràng hơn: với nguồn lực lớn đang nắm giữ, doanh nghiệp nhà nước đã thực sự phát huy được vai trò dẫn dắt nền kinh tế hay chưa?
Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Chính phủ, ông Đậu Anh Tuấn – Phó Tổng thư ký, Trưởng ban pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho biết, trên thực tế, khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đang nắm giữ phần lớn nguồn lực quan trọng, từ đất đai, tài sản đến các lĩnh vực then chốt như năng lượng, viễn thông, tài chính. Tuy nhiên, hiệu quả vận hành và khả năng lan tỏa sang khu vực tư nhân vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện.
Nguồn lực lớn nhưng hiệu quả và lan tỏa còn hạn chế
Theo ông Đậu Anh Tuấn, điểm đặc biệt của DNNN không chỉ nằm ở quy mô mà ở việc nắm giữ các nguồn lực cốt lõi của quốc gia. Từ đất đai, khoáng sản đến các ngành nền tảng như năng lượng, vận tải hay ngân hàng, đây đều là những lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ nền kinh tế. "Hoạt động hiệu quả hay không của khu vực này sẽ tác động rất lớn đến mức độ phát triển và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế", ông cho biết.
Không chỉ vậy, DNNN còn có vai trò định hình môi trường kinh doanh, ảnh hưởng đến cả doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, một thực tế được chỉ ra là hiệu quả hoạt động của khu vực này vẫn chưa tương xứng với nguồn lực đang nắm giữ.
Một trong những vấn đề lớn được nhắc đến là sự liên kết yếu giữa DNNN và khu vực tư nhân. Theo phân tích, rào cản không chỉ nằm ở thể chế mà còn ở chính động lực nội tại của doanh nghiệp.
Nhiều DNNN có xu hướng hoạt động trong "hệ sinh thái riêng", ưu tiên sự an toàn, ít rủi ro hơn là mở rộng hợp tác. Tâm lý này khiến họ ít chủ động kết nối với khu vực tư nhân, dù việc hợp tác có thể mang lại hiệu quả cao hơn. "Động lực để dẫn dắt, lan tỏa sang khu vực tư nhân hiện vẫn còn khá hạn chế", ông Tuấn nhận định.
Trong khi đó, một mô hình được kỳ vọng là DNNN đóng vai trò "vốn mồi", đầu tư vào các lĩnh vực trọng điểm, từ đó kéo theo sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân trong chuỗi cung ứng.
Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Tuấn cho rằng các tập đoàn nhà nước Việt Nam cần vượt ra khỏi mục tiêu kinh doanh trong nước, hướng đến cạnh tranh toàn cầu. Thực tế, một số doanh nghiệp như Viettel hay các ngân hàng lớn đã bắt đầu mở rộng ra thị trường quốc tế, tạo ra hiệu ứng tích cực không chỉ cho bản thân doanh nghiệp mà còn cho các doanh nghiệp khác của Việt Nam.
Tuy nhiên, để đi xa hơn, yếu tố then chốt là quản trị. "Quản trị phải là bước chuyển quan trọng nhất", ông nhấn mạnh, đồng thời cho rằng DNNN cần tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế, có thể huy động vốn từ các nhà đầu tư toàn cầu và thậm chí thuê các nhà quản trị chuyên nghiệp, kể cả người nước ngoài.
Cần tư duy "tấn công", không chỉ "an toàn"
Một điểm đáng chú ý là yêu cầu thay đổi tư duy vận hành của DNNN. Thay vì chỉ bảo toàn vốn và hoạt động trong các lĩnh vực truyền thống, khu vực này cần chủ động tham gia vào những ngành mới, mang tính chiến lược.
Ông Tuấn đặt vấn đề: Việt Nam là nền kinh tế có quy mô lớn, xuất nhập khẩu cao, nhưng vẫn chưa có những doanh nghiệp đủ tầm tham gia sâu vào các chuỗi logistics toàn cầu, như sở hữu hoặc đầu tư vào các hãng tàu lớn. Những quyết định mang tính "tấn công" như vậy có thể không tối ưu lợi nhuận ngắn hạn, nhưng lại tạo lợi ích dài hạn cho toàn bộ nền kinh tế.
Từ góc độ thể chế, định hướng cải cách được nhấn mạnh là tạo môi trường bình đẳng giữa DNNN và các khu vực kinh tế khác. Thay vì một hệ thống quy định riêng, đôi khi "vừa thừa vừa thiếu", DNNN cần được đặt trong một khung pháp lý chung, với quyền tiếp cận nguồn lực và cơ hội kinh doanh tương tự doanh nghiệp tư nhân. Song song với đó, tiêu chuẩn quản trị phải cao hơn, đi kèm với cơ chế đãi ngộ đủ sức thu hút nhân sự chất lượng cao.
Đáng chú ý, một thay đổi quan trọng là xu hướng tách bạch giữa định hướng chính trị và quản trị kinh doanh – trong đó hoạt động điều hành sẽ được trao quyền nhiều hơn, gắn với hiệu quả và trách nhiệm giải trình.
Với những thay đổi về tư duy và chính sách, ông Tuấn kỳ vọng khu vực DNNN sẽ có những chuyển động rõ nét trong thời gian tới. "Yếu tố quan trọng nhất vẫn là tính thực chất và hiệu quả", ông nhấn mạnh, đồng thời cho rằng nếu cải thiện được quản trị và động lực vận hành, khu vực này có thể tạo ra cú hích lớn cho toàn bộ nền kinh tế.
