Sự kiện được tổ chức hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946 – 2026).
Phát biểu khai mạc hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ - Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc nhấn mạnh, hội thảo tập trung nghiên cứu, đánh giá những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quản lý văn hóa, bảo tồn và phát huy di sản vật thể, phi vật thể. Các tham luận sẽ góp phần bổ sung tư liệu lịch sử về hoạt động văn hóa của tỉnh Hà Bắc trước đây, đồng thời cung cấp những bài học kinh nghiệm cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy di sản trong giai đoạn hiện nay.
Theo Ban Tổ chức, hội thảo nhận được 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà nghiên cứu, văn nghệ sĩ và những người từng công tác, gắn bó với ông Lê Hồng Dương. Các bài viết tập trung làm rõ dấu ấn của ông trong quá trình xây dựng nền tảng văn hóa địa phương, từ công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi di sản đến đào tạo cán bộ, phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và xây dựng đội ngũ sáng tác văn học nghệ thuật.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921 – 2003), quê tại thôn Đỗ Xá, Bắc Ninh, tham gia cách mạng từ năm 1945 và trải qua nhiều vị trí công tác trước khi đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm, từ 1963 - 1983, ông để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa địa phương bằng tư duy quản lý có tầm nhìn, sự trân trọng đối với các giá trị truyền thống và tinh thần chủ động tập hợp đội ngũ chuyên môn, nghệ nhân để triển khai công việc.
Một trong những đóng góp nổi bật của ông là quá trình phục hồi, bảo tồn và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Khi Quan họ chủ yếu được lưu truyền trong sinh hoạt cộng đồng tại các làng quê, ông đã quan tâm tổ chức sưu tầm, nghiên cứu những làn điệu cổ, huy động các nhà nghiên cứu, nhạc sĩ, cán bộ chuyên môn và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu lề lối sinh hoạt cũng như phong cách diễn xướng.
Ông cũng chú trọng xây dựng lực lượng kế cận, tạo điều kiện để diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Việc thành lập Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh vào tháng 1/1969, là dấu mốc quan trọng trong quá trình đưa loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này đến với đông đảo công chúng. Những hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, truyền dạy và biểu diễn được triển khai qua nhiều thế hệ đã góp phần tạo nền tảng cho hành trình Quan họ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009.
Đối với tranh dân gian Đông Hồ, ông Lê Hồng Dương có vai trò quan trọng trong việc khôi phục nghề truyền thống khi hoạt động sản xuất tranh đứng trước nguy cơ mai một. Năm 1967, ông cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân và bàn giải pháp phục hồi nghề. Ngành Văn hóa cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu, tìm cách kết nối tiêu thụ sản phẩm, đồng thời quan tâm bảo vệ bản khắc gỗ, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh được lưu truyền trong các gia đình nghệ nhân.
Theo các tham luận tại hội thảo, điểm đáng chú ý trong cách làm của ông là không chỉ bảo vệ tranh như những hiện vật có giá trị mỹ thuật, mà còn chú trọng duy trì môi trường sáng tạo, lực lượng nghệ nhân và hoạt động sản xuất của làng nghề. Đây cũng là nền tảng quan trọng để nghề làm tranh Đông Hồ tiếp tục được bảo tồn, phát huy, dù hiện nay di sản này đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì sức sống của nghề truyền thống.
Bên cạnh Quan họ và tranh Đông Hồ, ông còn quan tâm bảo tồn múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; đồng thời chỉ đạo xây dựng, phát triển những đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ. Ông cũng chú trọng đào tạo cán bộ, phối hợp với các trường đại học, học viện để bồi dưỡng nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tác và nghiên cứu văn hóa nghệ thuật.
Trong lĩnh vực nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, ông chỉ đạo thực hiện nhiều công trình có giá trị về lịch sử, địa chí và văn hóa nghệ thuật Hà Bắc, trong đó có bộ sách “Địa chí Hà Bắc”. Những tư liệu này góp phần lưu giữ tri thức về vùng đất, con người, di tích và truyền thống văn hóa địa phương, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thống qua nhiều thế hệ.
Năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những đóng góp xuất sắc trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa to lớn. Ông còn được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam đánh giá, Lê Hồng Dương là người cán bộ quản lý có tâm huyết, tầm nhìn và trách nhiệm sâu sắc với văn hóa quê hương. Theo ông, giá trị trong cách làm của nhà văn hóa Lê Hồng Dương thể hiện rõ ở việc trân trọng những người nắm giữ di sản, tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận và tập hợp đội ngũ chuyên môn cùng tham gia công tác bảo tồn.
PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng, với nghệ thuật dân gian, di sản không chỉ nằm ở giai điệu hay lời ca mà còn được thể hiện qua phong cách diễn xướng, sắc thái và không gian văn hóa cộng đồng. Vì vậy, muốn bảo tồn bền vững phải chăm lo cho những người đang nắm giữ di sản, đồng thời tạo môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trương Quang Hải - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh đã phân tích những dấu ấn trong tư duy và phương thức quản lý di sản thời kỳ ông Lê Hồng Dương làm Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc. Theo ông, bài học nổi bật là người đứng đầu cần có tầm nhìn dài hạn, chủ động nhận diện những giá trị văn hóa tiêu biểu cần ưu tiên bảo tồn, đồng thời gắn hoạt động quản lý với thực tiễn cơ sở và vai trò chủ thể của cộng đồng.
Từ việc sưu tầm Quan họ và khôi phục tranh Đông Hồ, ông Trương Quang Hải cho rằng, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu đời sống di sản, gặp gỡ nghệ nhân, nắm bắt thực trạng và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành. Công tác tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu cũng cần được chú trọng nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng, kỹ thuật truyền thống trước nguy cơ mai một.
Đối với thành phố Bắc Ninh trong giai đoạn phát triển mới, ông Trương Quang Hải nhấn mạnh yêu cầu hài hòa giữa đô thị hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa Kinh Bắc. Di sản không nên được nhìn nhận như lực cản của phát triển, mà cần được coi là nguồn lực nội sinh, góp phần tạo nên bản sắc, sức hấp dẫn và lợi thế riêng của địa phương. Vì vậy, quy hoạch và đầu tư xây dựng tại khu vực có di sản cần đánh giá đầy đủ tác động đến giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan; đồng thời phải tránh thương mại hóa hoặc khai thác di sản bằng mọi giá.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh cũng đề xuất tăng cường nguồn lực cho công tác bảo tồn, hoàn thiện cơ chế quản lý, đẩy mạnh số hóa tư liệu, bảo vệ không gian văn hóa Quan họ và làng nghề Đông Hồ, phát huy vai trò cộng đồng, gắn di sản với du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Cùng với đó là yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ quản lý có chuyên môn, trách nhiệm, am hiểu lịch sử và tâm huyết với di sản.
Trong khuôn khổ hội thảo, Ban Tổ chức đã giới thiệu tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà. Cuốn sách tập hợp tư liệu, ký ức và những câu chuyện từ các cán bộ, cộng sự từng công tác dưới sự quản lý của ông, góp phần phác họa rõ hơn chân dung một nhà quản lý văn hóa tận tụy với quê hương.
Theo Nhà văn Đặng Vương Hưng - người viết lời tựa, tác phẩm có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người từng làm việc, gắn bó với cố Trưởng Ty Văn hóa Lê Hồng Dương. Việc tập hợp những hồi ức và tư liệu này không chỉ có ý nghĩa tri ân mà còn góp phần bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử văn hóa Hà Bắc.
Tại hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ cho biết, sau sự kiện, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc cùng Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam sẽ có văn bản gửi UBND, HĐND thành phố Bắc Ninh và các cơ quan chức năng, đề xuất đặt tên đường mang tên Lê Hồng Dương tại địa phương nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc. Ban Tổ chức cũng dự kiến phối hợp với các tác giả và gia đình tiếp tục biên tập, hoàn thiện kỷ yếu để xuất bản thành sách, phục vụ công tác nghiên cứu và tham khảo.
Hội thảo khép lại với nhiều ý kiến đánh giá, tư liệu và hồi ức có giá trị về cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương. Những đóng góp của ông cùng các thế hệ cộng sự đã góp phần đặt nền móng cho công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc. Việc nhìn lại chặng đường ấy không chỉ là sự tri ân người đi trước, mà còn gợi mở những kinh nghiệm thiết thực để di sản tiếp tục được gìn giữ, thực hành và lan tỏa trong đời sống đương đại.
