Tăng năng lực xét nghiệm, giám sát để ứng phó kháng thuốc tại Việt Nam

Những bệnh nhân vượt qua suy hô hấp, suy tuần hoàn nhờ kỹ thuật hồi sức hiện đại vẫn có thể tử vong vì nhiễm khuẩn do vi khuẩn đa kháng. Thực tế này cho thấy kháng thuốc không còn là vấn đề riêng của chuyên ngành vi sinh hay dược lâm sàng, mà đòi hỏi hệ thống y tế Việt Nam phải đổi mới cách giám sát, quản lý sử dụng kháng sinh.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Y tế phát biểu tại lễ mít-tinh. (Ảnh: BTC)
  Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Y tế phát biểu tại lễ mít-tinh. (Ảnh: BTC) ↵

Sáng 18/11, Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới và các cơ quan, đơn vị tổ chức mít-tinh hưởng ứng Tuần lễ thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc 18-24/11 và Sơ kết thực hiện Kế hoạch hành động phòng, chống kháng thuốc trong y tế giai đoạn 2026-2030.

Cần tăng cường vai trò của dược lâm sàng, vi sinh lâm sàng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Xuân Cơ, Thứ trưởng Y tế nhấn mạnh kháng thuốc có mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường. Kháng thuốc không đơn thuần là câu chuyện của vi sinh hay dược lâm sàng mà là vấn đề sống còn đối với chất lượng điều trị, an toàn người bệnh và an ninh y tế quốc gia.

"Tôi đã chứng kiến những bệnh nhân vượt qua suy hô hấp, suy tuần hoàn nhờ các kỹ thuật hiện đại nhưng cuối cùng vẫn có thể tử vong do nhiễm khuẩn bởi vi khuẩn đa kháng, khi các lựa chọn kháng sinh hiệu quả ngày càng thu hẹp. Trong khi y học có thể đầu tư những hệ thống hồi sức tiên tiến, nếu không còn kháng sinh hiệu quả để kiểm soát nhiễm khuẩn, thành quả của các tiến bộ kỹ thuật cũng sẽ bị đe dọa", Thứ trưởng Đào Xuân Cơ nói.

Theo Thứ trưởng, thách thức trong điều trị nhiễm khuẩn nặng và sốc nhiễm khuẩn là phải đồng thời bảo đảm sử dụng kháng sinh thích hợp, đủ sớm để cứu sống người bệnh, nhưng cũng tránh sử dụng kháng sinh phổ rộng kéo dài, không cần thiết. Quản lý sử dụng kháng sinh không có nghĩa là hạn chế bằng mọi giá, mà phải bảo đảm “đúng thuốc, đúng thời điểm và đúng người bệnh”; lựa chọn kháng sinh ban đầu cần căn cứ vào mức độ nặng, ổ nhiễm khuẩn, yếu tố nguy cơ và dữ liệu kháng thuốc tại từng cơ sở y tế.

Từ thực tế này, Thứ trưởng Đào Xuân Cơ đề nghị tăng cường vai trò của dược lâm sàng, vi sinh lâm sàng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện; đồng thời cho rằng năng lực dược lâm sàng tại Việt Nam hiện còn thiếu và yếu, nhiều bệnh viện gần như chưa có nhân lực chuyên trách.

“Đầu tư 1 đồng cho ngành vi sinh này, làm tốt thì chúng ta sẽ tiết kiệm được 1.000 đồng. Tại Bệnh viện Bạch Mai, việc siết chặt quản lý sử dụng kháng sinh đã giúp tiết kiệm khoảng 1/3 lượng carbapenem và các kháng sinh phổ rộng khác phải mua hằng năm", Thứ trưởng cho hay.

1794975215246-471454501814269684-471454501814269684-d8371cebc2c2c9d49b5a6eff1169599c.jpg
Toàn cảnh lễ mít-tinh. (Ảnh: BTC)

Một giải pháp căn bản khác là kiểm soát nhiễm khuẩn, nhất là các nhiễm khuẩn liên quan đến thở máy, đường truyền trung tâm, ống thông tiết niệu và vết mổ. Theo Thứ trưởng, chỉ cần thực hiện nghiêm vệ sinh tay, bệnh viện có thể giảm đáng kể nguy cơ nhiễm khuẩn; ông dẫn ví dụ việc tuân thủ vệ sinh tay chuẩn có thể giúp giảm tới 50% nhiễm khuẩn tại cơ sở y tế. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là ban hành quy trình mà phải bảo đảm nhân viên y tế tuân thủ tuyệt đối trong thực hành.

Thứ trưởng Đào Xuân Cơ đề xuất xây dựng bộ chỉ số giám sát quốc gia tập trung vào 5 nhóm: tỷ lệ kháng kháng sinh của các tác nhân vi khuẩn ưu tiên; mức tiêu thụ kháng sinh; tỷ lệ sử dụng kháng sinh phù hợp; tỷ lệ nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế; và năng lực xét nghiệm vi sinh. Lộ trình thực hiện cần triển khai trong 3 năm, từ chuẩn hóa phương pháp đo lường, xác lập số liệu nền, mở rộng giám sát, kết nối dữ liệu đến đánh giá độc lập về hiệu quả kiểm soát kháng thuốc và an toàn người bệnh.

“Mục tiêu cuối cùng không phải là giám sát, giảm kháng sinh bằng mọi giá mà là giảm sử dụng kháng sinh không hợp lý, giảm nhiễm khuẩn và giảm những tổn hại do kháng thuốc gây ra”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Ông cũng đề nghị đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ chẩn đoán nhanh, trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu và cảnh báo nguy cơ nhiễm khuẩn; đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành theo cách tiếp cận Một sức khỏe. Đây là những giải pháp cần thiết để bảo vệ hiệu quả của thuốc kháng vi sinh vật, nâng cao chất lượng điều trị và sử dụng hiệu quả nguồn lực y tế.

WHO lựa chọn chủ đề Tuần lễ Thế giới nâng cao nhận thức về kháng thuốc năm 2026 (18-24/11) là “Một Sức khỏe, chung hành động: Ngăn ngừa kháng thuốc ngay hôm nay”. Thông điệp nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa sức khỏe con người, động vật, thực vật, hệ thống lương thực - thực phẩm và môi trường; đồng thời kêu gọi các quốc gia, các ngành và toàn xã hội cùng hành động để ngăn ngừa sự xuất hiện và lan rộng của vi sinh vật kháng thuốc.

Kháng thuốc là vấn đề y tế toàn cầu

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sự kháng thuốc của vi khuẩn có liên quan đến hơn 4,7 triệu ca tử vong trên toàn cầu trong năm 2021. Đáng chú ý, ước tính khoảng 1 trong 6 trường hợp nhiễm khuẩn được xác nhận bằng xét nghiệm trên toàn cầu trong năm 2023 đã có tình trạng kháng thuốc kháng sinh.

Theo WHO, trong giai đoạn 2018-2023, tình trạng kháng kháng sinh gia tăng ở hơn 40% các cặp vi khuẩn - kháng sinh được tổ chức này theo dõi. Mức tăng trung bình hằng năm ở các cặp này dao động khoảng 5-15%.

1794975215244-471454501814269684-471454501814269684-88664e6c88300308e05c64dd84de1240.jpg
Tiến sĩ, bác sĩ Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) phát biểu. (Ảnh: BTC)

Đáng lo ngại, tình trạng kháng thuốc không chỉ giới hạn ở vi khuẩn mà còn xuất hiện ở nấm, virus và ký sinh trùng. WHO lưu ý những nguy cơ từ các chủng nấm kháng thuốc như Candida auris và Aspergillus kháng azole; tình trạng kháng thuốc kháng virus, bao gồm HIV và virus cúm; cũng như kháng thuốc ở ký sinh trùng gây bệnh sốt rét và một số bệnh nhiệt đới bị lãng quên.

Trong đó, các vi khuẩn Gram âm kháng thuốc, đặc biệt là Escherichia coli (E. coli) và Klebsiella pneumoniae, tiếp tục là những tác nhân đáng quan tâm trong nhiễm khuẩn huyết. Đây là những nhiễm khuẩn nặng, có thể dẫn đến suy cơ quan và tử vong.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải củng cố hệ thống giám sát, nâng cao năng lực xét nghiệm vi sinh và kháng sinh đồ, đồng thời bảo đảm chất lượng dữ liệu để xây dựng chính sách và hướng dẫn điều trị phù hợp.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), có nhiều nguyên nhân thúc đẩy tình trạng kháng thuốc, trong đó đáng kể là việc sử dụng thuốc kháng vi sinh vật quá mức, không hợp lý ở người, vật nuôi và trong nông nghiệp. Việc kê đơn không phù hợp, người bệnh không tuân thủ điều trị, sử dụng thuốc khi không có chỉ định chuyên môn cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ.

Bên cạnh đó, thiếu khả năng tiếp cận nguồn nước sạch, điều kiện vệ sinh không bảo đảm tại cơ sở y tế, trang trại và cộng đồng, cùng những hạn chế trong phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn cũng tạo điều kiện cho vi sinh vật kháng thuốc xuất hiện và lan rộng.

1794975215234-471454501814269684-471454501814269684-609223ec5be849f4e4ef2f6e9902f3c9.jpg
  Các đại biểu nhấn nút khởi động Tuần lễ nâng cao nhận thức về kháng thuốc. (Ảnh: BTC)

Đáng chú ý, kháng thuốc không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe động vật, an ninh lương thực và môi trường. Việc sử dụng thuốc kháng vi sinh vật không hợp lý trong chăn nuôi, sản xuất nông nghiệp; chất thải chứa vi sinh vật kháng thuốc và tồn dư kháng sinh phát tán ra môi trường có thể làm gia tăng nguy cơ lan truyền tình trạng kháng thuốc giữa các lĩnh vực.

Theo Cục trưởng Hà Anh Đức, năm 2016, Việt Nam chỉ có được khoảng hơn 10 bệnh viện có hệ thống giám sát về kháng sinh và sau 10 năm, chúng ta mới có hơn 60 bệnh viện. Đây là con số còn rất nhỏ so với hệ thống hơn 1.000 bệnh viện trên cả nước.

"Phòng, chống kháng thuốc đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống của liên ngành. Trong lĩnh vực y tế, cần phải quan tâm các yếu tố như đào tạo, hệ thống cơ sở vật chất, quy trình chuyên môn. Chúng ta sẽ phải có bộ chỉ số đầy đủ để đánh giá vấn đề này", Cục trưởng Hà Anh Đức nhấn mạnh.

Tại lễ mít-tinh, bà Erin Kenney, Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam cho biết, ước tính trong giai đoạn 2020-2035, khu vực có khoảng 5,2 triệu người tử vong do nhiễm khuẩn kháng thuốc, trong đó Việt Nam có thể ghi nhận khoảng 300.000 ca tử vong.

WHO đánh giá Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng như thiết lập cơ chế điều phối quốc gia, mở rộng mạng lưới giám sát kháng thuốc tới hơn 60 bệnh viện, tăng cường hợp tác "Một sức khỏe" và xây dựng kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026-2030.

1794975215248-471454501814269684-471454501814269684-f65fa6c7a40ea96b489c39ddfb36bbb8.jpg
Bà Erin Kenney, Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam phát biểu. (Ảnh: BTC)

Trong thời gian tới, WHO đề xuất Việt Nam tập trung vào 4 ưu tiên: tăng cường giám sát và trách nhiệm giải trình; mở rộng năng lực xét nghiệm vi sinh; thúc đẩy sử dụng kháng sinh có trách nhiệm, cập nhật hướng dẫn điều trị; và bảo đảm nguồn đầu tư bền vững. Đại diện WHO nhấn mạnh, phòng, chống kháng thuốc không thể là nhiệm vụ riêng của ngành y tế mà cần sự phối hợp giữa các lĩnh vực sức khỏe con người, động vật, nông nghiệp và môi trường. WHO cam kết tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Việt Nam trong nỗ lực này, hướng tới bảo vệ hiệu quả của thuốc kháng vi sinh vật và sức khỏe người dân.

Tại Việt Nam, năm 2023, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2023-2030. Trong lĩnh vực y tế, tiếp nối Kế hoạch hành động quốc gia phòng, chống kháng thuốc giai đoạn 2024-2025, Bộ Y tế đã ban hành và đang triển khai kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2030. Những ưu tiên trọng tâm gồm tăng cường giám sát vi sinh và kháng thuốc; nâng cao năng lực phòng xét nghiệm; thực hiện hiệu quả các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn; quản lý sử dụng kháng sinh; bảo đảm kê đơn và sử dụng thuốc kháng vi sinh vật phù hợp với hướng dẫn chuyên môn.