Không khó để bắt gặp những lời quảng bá về một khu đô thị “chuẩn sống xanh” tại The 9 Stellars. Với quy mô hơn 16,5ha ở phường Long Bình, dự án này từng được giới thiệu như một mô hình phát triển gắn với giao thông hiện đại, không gian mở và tiện ích đồng bộ.
Thế nhưng, cách đó không xa, tại khu phố 7, câu chuyện lại rẽ sang hướng khác. Nhiều hộ dân sống lâu năm cho biết tình trạng ngập úng xuất hiện dày đặc vài năm gần đây, điều trước kia gần như không xảy ra.
Theo họ, mấu chốt nằm ở một thay đổi tưởng nhỏ nhưng lại mang tính quyết định: con suối tự nhiên từng đóng vai trò thoát nước chính cho cả khu vực đã bị san lấp trong quá trình triển khai dự án.
Ngập không còn là chuyện nhất thời
Người dân kể rằng trước đây, dù mưa lớn, nước vẫn rút khá nhanh nhờ dòng suối này. Nó không lớn, nhưng đủ để giữ cho khu vực không bị ứ đọng. Khi dự án bắt đầu san lấp mặt bằng, con suối dần biến mất, thay vào đó là hệ thống thoát nước nhân tạo.
Vấn đề là hệ thống thay thế này dường như không đủ sức “gánh” lượng nước thực tế. Những cơn mưa lớn giờ đây khiến nước dâng nhanh, có khi ngập sâu đến gần một mét và rút rất chậm.
Một số người dân cho biết trong quá trình thi công, đơn vị xây dựng từng chặn dòng bằng bê tông để phục vụ làm hầm. Nếu thông tin này chính xác, đây có thể là điểm nghẽn trực tiếp khiến nước không còn đường thoát như trước.
Ông T.T.T, người sinh sống tại khu vực từ năm 1996, nhớ khá rõ từng giai đoạn thay đổi của khu đất này. Từ một nơi còn nhiều đất trống, có suối tự nhiên, đến khi doanh nghiệp thu gom đất rồi triển khai dự án.
Ban đầu, việc thay suối bằng cống không gây ra xáo trộn lớn. Nhưng từ khoảng năm 2022, khi dự án bước vào giai đoạn phát triển mạnh, tình trạng ngập bắt đầu xuất hiện thường xuyên hơn.
Gia đình ông, cũng như nhiều hộ xung quanh, đã nhiều lần phản ánh. Phía chủ đầu dự án có đưa ra một số giải pháp như bơm nước hoặc lắp thêm ống thoát, nhưng hiệu quả không đáng kể. “Mưa xuống là lại ngập”, ông nói, giọng không giấu được sự mệt mỏi.
Khoảng trống pháp lý cần làm rõ
Câu hỏi lớn đặt ra lúc này không chỉ là vì sao ngập, mà là việc san lấp suối tự nhiên có được thực hiện đúng quy định hay không.
Theo quy định về môi trường và tài nguyên nước, mọi can thiệp vào dòng chảy tự nhiên đều phải được cấp phép và đi kèm đánh giá tác động môi trường. Quan trọng hơn, phương án thay thế phải chứng minh được hiệu quả thực tế, chứ không chỉ nằm trên hồ sơ.
Nếu thiếu những bước này, hoặc triển khai không đúng nội dung được phê duyệt, hệ quả không dừng lại ở ngập úng, mà còn có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý đối với chủ đầu tư.
Theo phân tích của Luật sư Nguyễn Cao Trí chuyên về đất đai và môi trường, việc san lấp suối tự nhiên – nếu đúng như phản ánh của người dân – không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà có thể liên quan trực tiếp đến vi phạm pháp luật.
Cụ thể, theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, mọi dự án có nguy cơ tác động đến hệ sinh thái, đặc biệt là thay đổi dòng chảy tự nhiên, đều bắt buộc phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM). Trong báo cáo này, chủ đầu tư phải chứng minh được rằng các giải pháp kỹ thuật thay thế có thể đảm bảo không làm gia tăng rủi ro ngập úng hoặc suy thoái môi trường.
Nếu việc san lấp suối không được đánh giá đầy đủ hoặc triển khai không đúng nội dung ĐTM đã được phê duyệt, thì đây có thể bị xem là hành vi vi phạm, và cơ quan quản lý có quyền yêu cầu khắc phục hậu quả, thậm chí đình chỉ một phần hoặc toàn bộ dự án.
Bên cạnh đó, theo Luật Tài nguyên nước 2012, hệ thống sông, suối, kênh rạch tự nhiên được xem là một phần của tài nguyên nước quốc gia. Mọi hành vi lấn, chiếm, san lấp hoặc làm thay đổi dòng chảy đều phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép. Việc tự ý can thiệp, nếu không có giấy phép hoặc làm sai nội dung cấp phép, có thể bị xử phạt hành chính, thậm chí buộc khôi phục lại hiện trạng ban đầu.
Luật sư Trí nhận định: “Trong các vụ việc tương tự, yếu tố quan trọng nhất là hồ sơ pháp lý. Nếu chủ đầu tư có đầy đủ phê duyệt nhưng giải pháp kỹ thuật không đảm bảo, thì vẫn phải chịu trách nhiệm về hậu quả thực tế gây ra. Ngược lại, nếu thiếu hoặc làm sai quy trình pháp lý ngay từ đầu, tính chất vi phạm sẽ nghiêm trọng hơn.”
Ngoài ra, trong trường hợp thiệt hại của người dân được chứng minh là có mối quan hệ nhân quả trực tiếp với việc thay đổi dòng chảy, người bị ảnh hưởng hoàn toàn có quyền yêu cầu bồi thường theo quy định của pháp luật dân sự.
Nghịch lý “đô thị xanh” trách nhiệm không thể né tránh
Điều khiến nhiều người băn khoăn là sự đối lập trong cách tiếp cận “sinh thái”. Bên trong dự án, các hạng mục như hồ cảnh quan, cây xanh được đầu tư bài bản. Nhưng bên ngoài, một phần hệ sinh thái tự nhiên lại bị xóa bỏ.
Khái niệm “đô thị xanh”, vì vậy, trở nên khó thuyết phục nếu không đi kèm với việc bảo tồn những gì vốn đã tồn tại.
Ở góc độ trách nhiệm, chủ đầu tư là bên trực tiếp triển khai dự án, do đó phải đảm bảo hạ tầng không gây ảnh hưởng đến khu dân cư lân cận. Đơn vị phát triển, dù không đứng tên pháp lý, cũng có vai trò trong việc định hình tiêu chuẩn dự án, bao gồm cả yếu tố môi trường.
Trong khi đó, cơ quan quản lý địa phương chịu trách nhiệm cấp phép và giám sát. Nếu tình trạng ngập kéo dài mà chưa được xử lý dứt điểm, rõ ràng khâu hậu kiểm đang có vấn đề.
Từ một phản ánh mang tính cục bộ, câu chuyện tại đây cho thấy dấu hiệu của vấn đề lớn hơn: cách đô thị hóa đang tác động trực tiếp đến hệ thống tự nhiên và đời sống người dân.
Điều cần lúc này không phải là các giải pháp tạm thời, mà là một cuộc rà soát toàn diện ở cấp thành phố. Trong đó, ba vấn đề cần được làm rõ: việc san lấp suối có được cấp phép hay không; báo cáo môi trường đã dự báo rủi ro đến đâu; và trách nhiệm cụ thể khi hậu quả đã xảy ra.
Nếu nguyên nhân gốc nằm ở việc phá vỡ dòng chảy tự nhiên, thì giải pháp cũng phải bắt đầu từ việc khôi phục hoặc tái thiết lại hệ thống đó. Những biện pháp như bơm nước chỉ giải quyết phần ngọn, không thể xử lý triệt để.
Mùa mưa đang đến gần. Với người dân khu phố 7, điều họ cần không phải là lời hứa, mà là một phương án rõ ràng, có thể nhìn thấy kết quả.
Đình Văn
