Nhìn lại thời gian qua, nhiều chính sách đúng đắn về chủ trương, hợp lý về mục tiêu, nhưng khi triển khai lại vấp phải phản ứng xã hội, thậm chí gây ra những “cú sốc” không đáng có.
Không ít trường hợp, chính sách không sai, nhưng cách truyền thông khiến nó trở nên khó tiếp nhận. Người dân không hiểu vì sao phải làm, doanh nghiệp không rõ phải thích ứng thế nào, còn cơ quan thực thi thì lúng túng trước làn sóng dư luận.
Điều đó cho thấy một thực tế: Khoảng cách giữa “đúng” và “được chấp nhận” không tự nhiên mà có, mà được quyết định rất lớn bởi truyền thông chính sách.
Công bằng mà nói, hệ thống truyền thông chính sách thời gian qua đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Báo chí chính thống ngày càng chủ động hơn, không chỉ đưa tin mà còn tham gia giải thích, phân tích, định hướng dư luận. Nhiều chính sách lớn đã được truyền tải tương đối kịp thời, góp phần tạo sự đồng thuận xã hội. Việc ứng dụng nền tảng số, mạng xã hội, các hình thức truyền thông đa phương tiện cũng giúp thông tin lan tỏa nhanh hơn, rộng hơn, tiếp cận được nhiều nhóm đối tượng hơn.
Nhưng những tiến bộ đó vẫn chưa đủ để theo kịp yêu cầu của một xã hội số, nơi thông tin di chuyển với tốc độ gần như tức thời và dư luận có thể hình thành chỉ trong vài giờ. Hạn chế lớn nhất vẫn nằm ở tư duy: Truyền thông bị đặt sau chính sách.
Khi một văn bản đã được ban hành rồi mới bắt đầu giải thích, thì thực chất là chúng ta đang “chạy theo” dư luận, thay vì “dẫn dắt” dư luận. Người dân và doanh nghiệp chưa kịp hiểu đã phải thực hiện, dẫn đến tâm lý bị động, thậm chí nghi ngại. Trong môi trường thông tin mở, sự chậm trễ đó tạo ra khoảng trống, và khoảng trống thì không bao giờ tồn tại lâu. Nó nhanh chóng bị lấp đầy bởi các nguồn tin không chính thống, thậm chí sai lệch.
Một hạn chế khác là nội dung truyền thông còn nặng về thông báo, nhẹ về giải thích. Nhiều thông tin dừng lại ở việc “có chính sách mới”, “ban hành quy định mới”, nhưng thiếu trả lời những câu hỏi cốt lõi: Vì sao cần chính sách này? Nó giải quyết vấn đề gì? Tác động đến ai? Người dân và doanh nghiệp cần làm gì khác đi so với trước? Trong khi đó, người dân không cần biết chính sách được viết như thế nào, mà cần hiểu nó liên quan gì đến cuộc sống của họ. Nếu không trả lời được câu hỏi đó, thì truyền thông, dù nhiều, cũng khó hiệu quả.
Vấn đề tiếp theo là sự thiếu nhất quán trong thông tin. Có những thời điểm, cùng một chính sách, nhưng cách diễn đạt khác nhau giữa các cơ quan, thậm chí giữa các cấp, khiến người tiếp nhận không biết đâu là cách hiểu chính xác. Sự thiếu nhất quán này không chỉ gây nhiễu loạn thông tin, mà còn làm suy giảm niềm tin. Trong bối cảnh truyền thông số, nơi mỗi cá nhân đều có thể trở thành một “kênh phát sóng”, thì niềm tin chính là “tài sản” quan trọng nhất của truyền thông chính sách. Một khi niềm tin bị bào mòn, việc khôi phục sẽ khó khăn và tốn kém hơn rất nhiều so với việc xây dựng ngay từ đầu.
Đáng chú ý, khả năng phản ứng với thông tin sai lệch vẫn còn chậm. Khi thông tin chính thống chưa kịp lên tiếng, thì tin đồn đã lan rộng. Khi cơ quan chức năng bắt đầu giải thích, thì dư luận đã hình thành định kiến. Trong cuộc đua này, tốc độ không chỉ là lợi thế, mà là điều kiện sống còn. Những hạn chế đó không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề thể chế và cách tiếp cận.
Chúng ta không thể yêu cầu truyền thông đi trước, nếu trong quy trình xây dựng chính sách không có chỗ cho truyền thông. Chúng ta cũng không thể đòi hỏi thông tin rõ ràng, nếu ngay từ đầu thông điệp chưa được thiết kế một cách mạch lạc, dễ hiểu. Vì vậy, điều cần thay đổi trước tiên là tư duy: Từ “tuyên truyền chính sách” sang “thiết kế chính sách gắn với truyền thông”.
Điều này có nghĩa là ngay từ khi xây dựng dự thảo, cần đồng thời xây dựng chiến lược truyền thông: Xác định đối tượng bị tác động, dự báo phản ứng, chuẩn bị thông điệp, lựa chọn kênh truyền tải. Chính sách không chỉ được viết cho đúng, mà còn phải được “dịch” ra ngôn ngữ của đời sống.
Một chính sách tốt phải trả lời được ba câu hỏi một cách rõ ràng: Vì sao cần làm? Làm để đạt điều gì? Người dân cần thay đổi gì? Nếu ba câu hỏi này chưa rõ, thì dù văn bản có chặt chẽ đến đâu, việc triển khai cũng sẽ gặp trở ngại.
Cùng với đó, cần có cơ chế đặt hàng truyền thông chính sách một cách bài bản. Truyền thông không thể chỉ dựa vào sự chủ động của báo chí, mà cần được tổ chức như một phần của chính sách, có kế hoạch, có nguồn lực và có tiêu chí đánh giá cụ thể. Hiệu quả truyền thông không nên đo bằng số lượng tin bài, mà bằng mức độ hiểu, tin và hành động của người dân.
Nguồn lực cho truyền thông cũng cần được nhìn nhận lại. Trong nhiều chương trình, dự án, phần dành cho truyền thông còn rất hạn chế, thậm chí bị coi là “chi phí phụ”. Trong khi đó, nếu truyền thông không tốt, chi phí cho việc sửa sai, điều chỉnh, thậm chí xử lý khủng hoảng sẽ lớn hơn rất nhiều.
Một điểm then chốt khác là cơ chế phát ngôn. Mỗi chính sách cần có một đầu mối rõ ràng, chịu trách nhiệm cung cấp thông tin kịp thời, nhất quán. Không thể để tình trạng “nhiều tiếng nói”, mỗi nơi giải thích một kiểu. Sự thống nhất trong thông tin không chỉ giúp người dân dễ hiểu, mà còn thể hiện tính chuyên nghiệp của bộ máy.
Trong kỷ nguyên số, công nghệ và dữ liệu phải trở thành công cụ trung tâm của truyền thông chính sách. Việc theo dõi, phân tích dư luận theo thời gian thực giúp phát hiện sớm vấn đề, từ đó điều chỉnh cách truyền thông trước khi khủng hoảng xảy ra. Truyền thông hiện đại không chỉ là phát đi thông tin, mà còn là lắng nghe và phản hồi.
Bên cạnh đó, khung pháp lý đối với môi trường truyền thông số cũng cần được hoàn thiện theo hướng vừa bảo đảm tự do thông tin, vừa nâng cao trách nhiệm. Thông tin chính thống phải đủ nhanh, đủ rõ và đủ tin cậy để trở thành nguồn tham chiếu chính, thay vì để người dân phải “tự tìm hiểu” trong một không gian đầy nhiễu loạn.
Một yếu tố không thể thiếu là con người. Đội ngũ làm truyền thông chính sách không chỉ cần kỹ năng báo chí, mà còn cần hiểu chính sách, hiểu tâm lý xã hội, có khả năng đối thoại và giải thích. Đây không phải là công việc “truyền đạt”, mà là công việc “xây dựng niềm tin”.
Cuối cùng, truyền thông chính sách phải là quá trình hai chiều. Người dân và doanh nghiệp không chỉ là đối tượng tiếp nhận, mà còn là nguồn thông tin phản hồi quan trọng. Cơ chế đối thoại, phản biện cần được thiết kế như một phần của truyền thông, giúp chính sách được điều chỉnh kịp thời và phù hợp hơn với thực tiễn.
Nhìn tổng thể, truyền thông chính sách hiệu quả không đến từ một giải pháp đơn lẻ. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái đồng bộ: Từ thể chế, quy trình, nguồn lực đến công nghệ và con người. Khi truyền thông được đặt đúng vị trí, chính sách sẽ không còn là những văn bản khô khan, mà trở thành những thông điệp rõ ràng, dễ hiểu và có sức thuyết phục. Người dân không chỉ “biết”, mà còn “hiểu” và “tin”. Và khi đã có niềm tin, việc thực thi chính sách sẽ không còn là sự áp đặt, mà là sự đồng hành.
Đó cũng chính là lúc hiệu quả của chính sách được quyết định ngay từ khâu truyền thông, chứ không phải đợi đến khi triển khai mới đo đếm.
