Mong muốn giữ đất gia đình hiến tặng
Theo hồ sơ của vụ kiện, năm 1992, ông Vương Tấn Việt thành lập chùa Phật Quang tại xã Tân Hải, huyện Tân Thành, tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu (nay là phường Tân Hải, Tp Hồ Chí Minh). Do xích mích nội bộ, ngày 9/12/2009, ông Ngô Quang Phú (khi ấy đã xuất gia tại chùa Phật Quang, pháp danh Thích Bảo Nhật, là đệ tử của ông Thích Chân Quang) cùng 20 người đều là tăng, ni phật tử đang tu tập tại chùa Phật Quang đến công ty Pháp Quang, địa chỉ 28 Hoàng Diệu, phường 10, quận Phú Nhuận, Tp HCM đề nghị ông Vương Tấn Việt ký vào giấy cam kết giao cho họ mảnh đất rộng khoảng 7,5ha tại ấp 5, xã Tóc Tiên, huyện Tân Thành, tỉnh Bà Rịa- Vũng Tàu (nay thuộc Ấp 5, xã Châu Pha, Tp Hồ Chí Minh) để các tăng, ni về đây tiếp tục con đường tu tập. Lý do họ đưa ra là do ông Việt có hành vi đạo đức thiếu chuẩn mực với một số ni cô đang tu tập tại chùa Phật Quang.
Ngay trong biên bản thỏa thuận ngày 9/12/2009, ông Việt đã đồng ý giao cho các tăng, ni mảnh đất trên cũng là để các tăng, ni- là đệ tử của ông không làm lớn chuyện, ảnh hưởng đến danh tiếng của ông đang là chủ trì của chùa Phật Quang. Tuy nhiên, sau đó ông Việt không thực hiện việc ra công chứng ký giấy sang nhượng cho số người trên như thỏa thuận và kiện những người này ra tòa…
Chiều ngày 26/12/2025, tại phiên tòa phúc thẩm, sau khi xem xét hồ sơ vụ án, Hội đồng xét xử đã chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, buộc ông Ngô Quang Phú và các bị đơn cùng những người có liên quan phải giao trả lại cho ông Vương Tấn Việt diện tích đất 71.763m2 tại Ấp 5, xã Châu Pha, TP. Hồ Chí Minh. Đồng thời, buộc ông Vương Tấn Việt bồi thường, hỗ trợ cho bị đơn và những người liên quan một số tiền tương ứng với số tài sản, vật dụng, công trình kiến trúc đang hiện hữu tại các khu đất nói trên.
Sau phiên tòa, ông Ngô Quang Phú cho biết, nguyện vọng của ông và mọi người chỉ là được giữ lại phần đất trước kia cha mẹ ông đã hiến tăng để sinh sống và tu tập. Nếu phải rời đi, thực chất ông cũng không biết về đâu. Ông cũng cho biết thêm sẽ làm đơn kháng cáo lên cấp Giám đốc thẩm về một số tình tiết chưa được xem xét…
Công sức cộng đồng bị “vô hiệu”.
Một trong những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất trong vụ án tranh chấp gần 72.000m² đất tại xã Châu Pha, TP Hồ Chí Minh là: mảnh đất đó thực sự là tài sản cá nhân hay tài sản hình thành từ sinh hoạt tôn giáo, công sức cộng đồng?
Theo hồ sơ, khu đất không chỉ là nơi ở, mà còn gắn liền với sinh hoạt tôn giáo, tu tập, quản lý chung của các tăng ni, đệ tử trong thời gian dài. Việc chỉ nhìn nhận quan hệ “chủ – người chiếm giữ” có thể dẫn đến bỏ sót yếu tố tài sản chung, tài sản hình thành từ công sức cộng đồng.
Đáng chú ý Văn bản số 290/TB.CAT(PV24) ngày 08/11/2010 của Công an tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) từng xác định: “Số tài sản mà nhóm tu sĩ mang đi là tài sản chung của chùa do bá tánh đóng góp… các tu sĩ đều là thành viên của chùa…”.Văn bản được ban hành sau quá trình xác minh, thu thập thông tin, phản ánh nhận định của cơ quan tiến hành tố tụng ở thời điểm đó về nguồn gốc và tính chất tài sản.
Thế nhưng, trong bản án phúc thẩm, lại không đánh giá yếu tố “tài sản chung của cơ sở tôn giáo”. Phía bị đơn trình bày, cha mẹ họ đã sinh sống ổn định trên đất từ nhiều năm trước, sau đó các tăng ni, đệ tử tiếp tục quản lý, cải tạo, xây dựng công trình phục vụ sinh hoạt chung.
Bộ luật Dân sự qui định, khi người dân sử dụng công khai, liên tục, ngay tình là yếu tố pháp lý quan trọng, khi giải quyết hậu quả pháp lý của tranh chấp. Tuy nhiên, bản án chủ yếu dừng lại ở việc buộc giao trả đất, kèm bồi thường chi phí, mà không ghi nhân công sức đóng góp thực tế của người dân.
Nhiều điểm “mờ” cần làm rõ
Một điểm gây tranh cãi khác là các thỏa thuận liên quan đến đất đai được lập trong bối cảnh nhạy cảm, được cho là có ghi âm, vi bằng. Bị đơn cho rằng, việc ký kết diễn ra trong trạng thái bị uy hiếp tinh thần, lo ngại ảnh hưởng đến danh dự và đời sống tôn giáo.
Theo các chuyên gia pháp lý, nếu tồn tại yếu tố đe dọa, cưỡng ép, thì giao dịch dân sự hoàn toàn có thể bị tuyên vô hiệu. Pháp luật Việt Nam chưa bao giờ tuyệt đối hóa các trường hợp tài sản được hình thành từ nguồn đóng góp của cộng đồng; Gắn với sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng. Do một cá nhân đại diện quản lý, không phải sở hữu thuần túy.
Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo và Bộ luật Dân sự đều thừa nhận tài sản của cơ sở tôn giáo, tài sản chung được hình thành từ sự đóng góp của nhiều người, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc ai là người đại diện pháp lý.
Do đó, Tòa án cần đưa vào diện chứng cứ cần đánh giá, làm rõ cơ chế quản lý, sử dụng tài sản, đồng thời xác định ranh giới giữa quyền cá nhân và quyền cộng đồng.
Những yếu tố này, theo quy định của Bộ luật Dân sự, mang tính sử dụng liên tục công khai, ngay tình. Các bên tranh chấp đều là những người gắn bó trong môi trường tu hành, sinh hoạt tôn giáo. Quan hệ giữa họ không đơn thuần là quan hệ dân sự bình thường, mà còn chịu chi phối bởi: Tôn ti, giáo luật, niềm tin tinh thần va uy tín tôn giáo.
Trong bối cảnh đó, nhiều thỏa thuận, cam kết được lập ra không hoàn toàn trên cơ sở bình đẳng, mà chịu ảnh hưởng mạnh từ yếu tố tinh thần, đạo đức, danh dự.
Việc Tòa tuyên giao trả lại đất cho người đại diện đứng tên tài sản chung có thể dễ dàng “cá nhân hóa” tài sản. Công sức đóng góp của cộng đồng bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Các tranh chấp trong cơ sở tôn giáo, từ thiện, cộng đồng sẽ phức tạp hơn.
Văn bản của cơ quan công an từng xác định tài sản mang tính chất chung của cơ sở tôn giáo, nhưng không được phân tích đầy đủ trong bản án. Quá trình sử dụng công khai, liên tục, công sức đầu tư, cải tạo đất và các thỏa thuận lập trong bối cảnh nhạy cảm về tinh thần…đều chưa được đánh giá đến nơi đến chốn.
Hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi một vụ án. Tài sản hình thành từ cộng đồng có nguy cơ bị cá nhân hóa. Người đứng tên đại diện có thể nắm toàn quyền định đoạt. Công sức, đóng góp, niềm tin của tập thể trở nên mong manh trước giấy tờ hình thức
Đây là nguy cơ trực tiếp làm xói mòn niềm tin pháp lý, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như tôn giáo, từ thiện, cộng đồng.
Vụ án tranh chấp gần 72.000m² đất tại Châu Pha đang đặt ra yêu cầu cấp thiết: Cần làm rõ bản chất tài sản, để đánh giá toàn diện chứng cứ, nhằm ngăn chặn một tiền lệ pháp lý trở thành vết nứt trong nền tư pháp dân sự.
